Jan van het Kruis - geschriften/01. Gedichten/00-01. Geestelijk hooglied A

From SPIRIN
Jump to: navigation, search

John of the Cross.jpg

Jan van het Kruis
Geschriften
Kees Waaijman
Cees Bartels




Jan van het Kruis - geschriften/01. Gedichten/00-01. Geestelijk hooglied A


Jan van het Kruis Kees WaaijmanCees Bartels   2013Published
 © Spirin Publication


Geestelijk Gezang A


John of the Cross.jpg

Jan van het Kruis
Geschriften
Kees Waaijman
Cees Bartels


00-01. Geestelijk hooglied A Vertaling

CANTICO ESPIRITUAL (CA)
Canciones entre el alma y el Esposo

Esposa

1. ¿Adónde te escondiste,
Amado, y me dejaste con gemido?
Como el ciervo huiste,
habiéndome herido;
salí tras ti clamando, y eras ido.

2. Pastores, los que fuerdes
allá por las majadas al otero:
si por ventura vierdes
aquel que yo más quiero,
decidle que adolezco, peno y muero.

3. Buscando mis amores,
iré por esos montes y riberas;
ni cogeré las flores,
ni temeré las fieras,
y pasaré los fuertes y fronteras.

Pregunta a las criaturas

4. ¡Oh bosques y espesuras,
plantadas por la mano del Amado!
¡Oh prado de verduras,
de flores esmaltado!
Decid si por vosotros ha pasado.

Respuesta de las criaturas

5. Mil gracias derramando
pasó por estos sotos con presura,
e, yéndolos mirando,
con sola su figura
vestidos los dejó de hermosura.

Esposa

6. ¡Ay, quién podrá sanarme!
Acaba de entregarte ya de vero:
no quieras enviarme
de hoy más ya mensajero,
que no saben decirme lo que quiero.

7. Y todos cuantos vagan
de ti me van mil gracias refiriendo,
y todos más me llagan,
y déjame muriendo
un no sé qué que quedan balbuciendo.

8. Mas ¿cómo perseveras,
¡oh vida!, no viviendo donde vives,
y haciendo porque mueras
las flechas que recibes
de lo que del Amado en ti concibes?

9. ¿Por qué, pues has llagado
aqueste corazón, no le sanaste?
Y, pues me le has robado,
¿por qué así le dejaste,
y no tomas el robo que robaste?

10. Apaga mis enojos,
pues que ninguno basta a deshacellos,
y véante mis ojos,
pues eres lumbre dellos,
y sólo para ti quiero tenellos.

11. ¡Oh cristalina fuente,
si en esos tus semblantes plateados
formases de repente
los ojos deseados
que tengo en mis entrañas dibujados!

12. ¡Apártalos, Amado,
que voy de vuelo!

El Esposo

-Vuélvete, paloma,
que el ciervo vulnerado
por el otero asoma
al aire de tu vuelo, y fresco toma.

La Esposa

13. Mi Amado, las montañas,
los valles solitarios nemorosos,
las ínsulas extrañas,
los ríos sonorosos,
el silbo de los aires amorosos,

14. la noche sosegada
en par de los levantes del aurora,
la música callada,
la soledad sonora,
la cena que recrea y enamora.

15. Nuestro lecho florido,
de cuevas de leones enlazado,
en púrpura tendido,
de paz edificado,
de mil escudos de oro coronado.

16. A zaga de tu huella
las jóvenes discurren al camino,
al toque de centella,
al adobado vino,
emisiones de bálsamo divino.

17. En la interior bodega
de mi Amado bebí, y cuando salía
por toda aquesta vega,
ya cosa no sabía;
y el ganado perdí que antes seguía.

18. Allí me dio su pecho,
allí me enseñó ciencia muy sabrosa;
y yo le di de hecho
a mí, sin dejar cosa:
allí le prometí de ser su esposa.

19. Mi alma se ha empleado,
y todo mi caudal en su servicio;
ya no guardo ganado,
ni ya tengo otro oficio,
que ya sólo en amar es mi ejercicio.

20. Pues ya si en el ejido
de hoy más no fuere vista ni hallada,
diréis que me he perdido;
que, andando enamorada,
me hice perdidiza, y fui ganada.

21. De flores y esmeraldas,
en las frescas mañanas escogidas,
haremos las guirnaldas
en tu amor florecidas
y en un cabello mío entretejidas.

22. En solo aquel cabello
que en mi cuello volar consideraste,
mirástele en mi cuello,
y en él preso quedaste,
y en uno de mis ojos te llagaste.

23. Cuando tú me mirabas
su gracia en mí tus ojos imprimían;
por eso me adamabas,
y en eso merecían
los míos adorar lo que en ti vían.

24. No quieras despreciarme,
que, si color moreno en mi hallaste,
ya bien puedes mirarme
después que me miraste,
que gracia y hermosura en mí dejaste.

25. Cogednos las raposas,
que está ya florecida nuestra viña,
en tanto que de rosas
hacemos una piña,
y no parezca nadie en la montiña.

26. Detente, cierzo muerto;
ven, austro, que recuerdas los amores,
aspira por mi huerto,
y corran sus olores,
y pacerá el Amado entre las flores.

Esposo

27. Entrado se ha la esposa
en el ameno huerto deseado,
y a su sabor reposa,
el cuello reclinado
sobre los dulces brazos deI Amado.

28. Debajo de el manzano,
allí conmigo fuiste desposada.
allí te di la mano,
y fuiste reparada
donde tu madre fuera violada.

29. A las aves ligeras,
leones, ciervos, gamos saltadores,
montes, valles, riberas,
aguas, aires, ardores
y miedos de las noches veladores,

30: por las amenas liras
y canto de serenas os conjuro
que cesen vuestras iras,
y no toquéis al muro,
porque la esposa duerma más seguro.

Esposa

31. Oh ninfas de Judea!,
en tanto que en las flores y rosales
el ámbar perfumea,
morá en los arrabales,
y no queráis tocar nuestros umbrales

32. Escóndete, Carillo,
y mira con tu haz a las montañas,
y no quieras decillo;
mas mira las compañas
de la que va por ínsulas extrañas

Esposo

33. La blanca palomica
al arca con el ramo se ha tornado
y ya la tortolica
al socio deseado
en las riberas verdes ha hallado.

34. En soledad vivía,
y en soledad ha puesto ya su nido,
y en soledad la guía
a solas su querido,
también en soledad de amor herido.

Esposa

35. Gocémonos, Amado,
y vámonos a ver en tu hermosura
al monte y al collado
do mana el agua pura;
entremos más adentro en la espesura.

36. Y luego, a las subidas
cavernas de la piedra nos iremos,
que están bien escondidas,
y allí nos entraremos,
y el mosto de granadas gustaremos

37. Allí me mostrarías
aquello que mi alma pretendía,
y luego me darías
allí, tú, vida mía,
aquello que me diste el otro día:

38: el aspirar del aire,
el canto de la dulce filomena,
el soto y su donaire,
en la noche serena,
con llama que consume y no da pena

39. Que nadie lo miraba,
Aminadab tampoco parecía,
y el cerco sosegaba,
y la caballería
a vista de las aguas descendía.

FINIS

Geestelijk Hooglied - A
Zangen tussen de ziel en de bruidegom

Bruid

1 Waar heb jij je verborgen,
Geliefde, en mij liet je in zuchten achter?
Als het hert ben jij gevlucht,
terwijl je mij getroffen hebt;
jou naroepend was ik heen, en jij was gegaan.

2 Herders, jullie die daar gaan
langs de schaapskooien naar de kling,
mochten jullie bij geluk zien
die ik het meest wil,
zeg hem dat ik bezwijm, pijn en sterf.

3 Mijn liefdes zoekend zal ik
gaan langs die bergen en oevers,
geen bloemen zal ik plukken,
geen wild duchten,
ik zal de burchten en grenzen voorbij gaan.

Vraag van de schepselen

4 O bossen en struwelen,
door de hand van de Geliefde geplant!
O weide in het groen,
met bloemen gesierd!
Zeg mij, of hij jullie voorbijging.

Antwoord van de schepselen

5 Duizend genadigheden strooiend
ging hij haastig deze struiken voorbij,
en gaandeweg hen aankijkend
liet hij met zijn verschijning alleen
hen gekleed in schoonheid achter.

Bruid

6 Ach, wie kan mij genezen?
Geef je nu waarachtig over:
wil mij van heden af
niet meer boden zenden nu,
die mij niet weten te zeggen wat ik wil.

7 En al dat gewemel gaat mij
van jou duizend genadigheden melden
en allen wonden mij meer,
en mij laat stervend achter
een ik weet niet wat dat ze blijven stamelen.

8 Maar hoe verduur jij,
o leven, dat niet leeft waar je leeft
en om mij te doden de pijlen
maakt die jij ontvangt
uit wat van de Geliefde jij ontvangt in jou.

9 Waarom dit hart, dat jij toch
wondde, niet genezen?
Jij toch hebt het mij geroofd,
waarom het zo achterlaten,
de roof die jij roofde, niet nemen?

10 Smoor mijn wreveligheden,
niemand toch kan ze genoeg ontkrachten,
en mogen jou mijn ogen zien,
jij toch bent hun licht,
alleen voor jou wil ik ze hebben.

11 O kristallen bron,
mocht in deze jouw verzilverde aanblik
plots jij vormen
de verlangde ogen,
die ik in mijn binnenste getekend draag!

12 Wend ze af, Geliefde,
want ik vlieg heen.

Bruidegom

Keer, duif,
want het geschonden hert
daagt langs de kling
in de wind van jouw vlucht en vindt verkoeling.

Bruid

13 Mijn Geliefde, de bergen,
de eenzame, woudrijke valleien,
de vreemde eilanden,
de klankrijke rivieren,
het fluiten van de lieflijke winden,

14 de rustige nacht
gepaard met het oostergloren,
de zwijgende muziek,
de klankvolle eenzaamheid,
het avondmaal dat herschept en verlieft.

15 Ons bloemrijk bed,
omstrikt door leeuwenholen,
overdekt met purper,
gebouwd op vrede,
gekroond met duizend gouden schilden.

16 Jouw spoor achterna
lopen de meisjes de weg na,
de aanraking met de vonk na,
de gekruide wijn na,
uitvloeiingen van goddelijke balsem.

17 In de binnenste wijnkelder
dronk ik van mijn Geliefde en toen ik heen was
langs heel die beemd,
wist ik niets meer
en verloor het vee dat ik tevoren volgde.

18 Daar gaf hij mij zijn borst,
daar onderwees hij mij de kostelijkste kennis,
en ik gaf hem mijzelf,
niets hield ik achter:
daar beloofde ik hem zijn bruid te zijn.

19 Mijn ziel heeft zich toegewijd
en heel mijn vermogen is in zijn dienst,
ik hoed niet meer het vee
en heb geen ander ambacht,
want alleen lieven beoefen ik.

20 Mocht ik dus op de meent van heden af
niet meer gezien zijn noch gevonden,
zeg dat ik mij verloren heb,
dat ik doorlopend verliefd
mij verloren gaf, en gewonnen werd.

21 Van bloemen en smaragd,
in de ochtendkoelte uitgekozen,
zullen wij de slingers maken
in jouw liefde ontbloeid
en gevlochten aan één haar van mij.

22 Naar alleen dat haar
dat opvliegend in mijn hals jij waarnam,
keek jij in mijn hals
en bleef erin gevangen,
en aan een van mijn ogen wondde jij je.

23 Toen jij mij aankeek,
drukten jouw ogen hun genade in mij;
daarom liefde jij mij,
en daaraan verdienden het de mijne
te aanbidden wat zij in jou zagen.

24 Wil mij niet minachten,
want al vond jij donkerkleurig mij,
jij kunt mij nu wel aankijken,
sinds jij mij aankeek en
genade en schoonheid in mij achterliet.

25 Vang ons de vossen,
want onze wijngaard staat in bloei,
terwijl van rozen
wij een streng maken
en niemand verschijne op het bergje.

26 Ga liggen, dodelijke noordenwind;
kom zuidenwind, die de liefde wekt,
dooradem mijn tuin
en zijn geuren stromen
en de Geliefde weidt tussen de bloemen.

Bruidegom

27 Binnengegaan is de bruid
in de verlangde behaaglijke tuin
en zij rust kostelijk,
haar hals gevlijd
over de zoete armen van de Geliefde.

28 Onder de appelboom,
daar werd jij mijn bruid;
daar reikte ik jou de hand
en werd jij hersteld,
waar jouw moeder werd geschonden.

29 Lichte vogels,
leeuwen, herten, springende gemzen,
bergen, valleien, oevers,
wateren, winden, branden
en angsten van nachten waken,

30 bij de behaaglijke lieren
en de zang van de sirenen bezweer ik jullie:
staak jullie woeden
en raak de muur niet,
opdat de bruid veiliger slaapt.

Bruid

31 O nimfen van Judea,
zolang in de bloemen en rozelaars
de amber geurt,
blijf in de buitenoorden
en wil onze drempels niet raken.

32 Verberg je, Dierbaarste,
en kijk met je gelaat naar de bergen
en wil het niet zeggen,
maar kijk de gezellinnen aan
van haar die langs vreemde eilanden gaat.

Bruidegom

33 Het witte duifje
is met de twijg bij de ark teruggekeerd
en reeds heeft het torteltje
haar verlangde genoot
aan de groene oevers gevonden.

34 In eenzaamheid heeft zij geleefd
en in eenzaamheid zich genesteld
en in eenzaamheid gidst haar
alleen haar gewilde,
eveneens in eenzaamheid door liefde getroffen.

Bruid

35 Genieten wij van elkaar, Geliefde,
en gaan wij elkaar in jouw schoonheid zien
op de berg en de heuvel
waar het zuivere water welt,
gaan wij dieper binnen in het struweel.

36 En dan zullen wij naar
de hoge rotsspelonken gaan
die goed verborgen zijn,
en daar zullen wij binnengaan
en de most van de granaat smaken.

37 Daar zou jij mij tonen
wat mijn ziel beoogde,
en dan zou jij mij geven
daar, mijn leven, jij,
wat jij mij de andere dag gaf:

38 het toeademen van de wind,
de zang van de zoete nachtegaal,
de struiken en hun sierlijkheid
in de serene nacht
met de vlam die verteert maar geen pijn geeft.

39 Want niemand keek ernaar,
Aminadab verscheen evenmin,
het beleg was in rust
en de ruiterij droop af
bij het zien van de wateren.

finis


Uitleg




Wat een geluk dat Jan van het Kruis het in zijn voorwoord op het Geestelijk Gezang zelf zegt: 'We kunnen deze woorden van liefde het beste in hun wijde betekenis laten, zodat iedereen er op zijn wijze en overeenkomstig het bevattingsvermogen van zijn geest zijn voordeel mee kan doen. Dat is beter dan ze tot één betekenis te beperken, die niet aan ieders smaak beantwoordt. Hoewel ze dus op een of andere manier verklaard worden, is er geen reden zich op deze verklaring vast te leggen.'[1] Dit is een hele troost voor ons die proberen het Geestelijk Gezang met een enkel woord in te leiden.


Het Geestelijk Gezang is op verschillende manieren benaderd: vanuit een literair perspectief,[2] spiritueel-theologisch, symbooltheoretisch,[3] contextueel-biografisch, vanuit een existentiële analyse.[4] Onze benadering is dialogisch.[5] Wij letten op wat er gebeurt in de betrekking tussen ik en jij. Drie dynamieken zijn in de ik-jij-betrekking werkzaam, die niet tot elkaar herleid kunnen worden.

Ten eerste, de beweging van jij naar ik: 'Het jij komt mij tegen uit genade, door zoeken wordt het niet gevonden.'[6] Het jij presenteert zichzelf door zichzelf en door niets anders. Dit is het heden van de ontmoeting: 'Slechts doordat het jij tegenwoordig wordt, ontstaat tegenwoordige tijd'. [7] In de ontmoeting wordt de ander voor het ik 'werkelijk en tot jij, dat is: losgemaakt, naar buiten getreden, enig en tegenover wezend; uitsluitendheid ontstaat wonderlijk genoeg keer op keer'. [8]

Ten tweede, de beweging van ik naar jij. Het jij komt mij tegen, maar dat ik hem als jij tegemoet treed, 'is daad van mijn wezen, mijn wezensdaad'.[9] Het ik laat zich zo wezenlijk raken dat je kunt zeggen: 'Ik word aan het jij, ik wordend zeg ik jij'.[10] Dit gebeurt aan het ik, maar het ik kiest daar tegelijkertijd voor. 'Zo is de betrekking gekozen worden en kiezen, passiviteit en activiteit ineen'.[11] Ten derde, de beweging van jij naar ik en de beweging van ik naar jij zijn één. Zij bewegen zich tegen elkaar in binnen het ene contactvlak (Begegnung). Zo scheppen zij de innigheid van het 'tegen' (Gegen), de tegeninnigheid, het Zwischen. De liefde kleeft dus niet aan het ik en ook niet aan het jij, maar 'is tussen ik en jij'. [12] Dit tussen is onmiddellijk, dat wil zeggen, de ontmoeting wordt niet bemiddeld door verleden of toekomst, door herinneringen of verwachtingen, 'slechts waar alle middel is weggevallen, gebeurt ontmoeting'. [13]Deze ontmoetingsruimte tussen ik en jij, van gelaat tot gelaat, is geest, want 'geest is niet in het ik, maar tussen ik en jij', geest is 'als de lucht waarin je ademt'. [14]

In de uitleg zal moeten blijken of deze dialogische benadering werkt en inderdaad helpt het Geestelijk Gezang te verstaan.


Het Geestelijk Gezang kent vier redacties. De eerste omvat de 31 strofen, die door Jan van het Kruis werden meegebracht uit de kloostergevangenis in Toledo (1577-1578). Dit oorspronkelijke gedicht breidde hij met drie strofen uit, toen hij rector was van het Colegio de San Basilio in Baeza (1579-1581). In de tijd dat hij prior was in Granada (1582-1584), voegde hij daar nog eens vijf strofen aan toe. Deze 39 strofen samen vormen het zogenaamde Cántico A. Weer enige tijd later hernam hij dit geheel: hij plaatste tussen strofe 10 en 11 een nieuwe strofe en hergroepeerde de strofen die daarna komen. Deze laatste redactie noemt men Cántico B. Deze werd vervaardigd in Granada (rond 1586).[15]

We kunnen het gedicht vergelijken met een koraalrif. Op het oorspronkelijk koraal van 31 strofen groeide een nieuw klein koraaltje. En daarop nog een. Iedere aangroeiing werpt met terugwerkende kracht een eigen licht op het geheel. Ten slotte werd het hele koraal nog eens grondig herzien, wat weer een nieuw zicht werpt op het totale gedicht.


Net als de meeste andere van zijn gedichten is ook het Geestelijk Gezang door Jan van het Kruis geschreven in het literair genre van het a lo divino. Als voorgrondgebeuren vertelt het gedicht een liefdesgeschiedenis (de lo hamano). Op dieper niveau verwoordt dit een mystiek omvormingsproces (a lo divino). Pas wanneer we de strofen ieder moment 'van het menselijke naar het goddelijke keren', wat Jan van het Kruis in zijn commentaar zelf ook doet, krijgen ze hun mystieke strekking.

Overigens is dit dubbel geweven karakter kenmerkend voor de wijze waarop het bijbelse Hooglied in de christelijke traditie werd gelezen. Deze verzameling liefdesliederen stond model voor het Geestelijk Gezang. Het Hooglied levert de personages (de geliefde, de bruid, de bruidsmeisjes, de herders, de tegenspelers), de verhaalmotieven (de bruid die erop uittrekt om haar geliefde te zoeken en daarbij de hulp inroept van wie zij tegenkomt), de ontmoetingsplaatsen (de tuin, de wijngaard, de heuvel, de wijnkelder, het bed), de flora en de fauna (bloemen, struiken, bomen, wouden, duif, hert, leeuwen, vossen, gemzen), de fysionomie (ogen, borst, haar, hals, huidskleur, armen, hand) en de symbolen (bron, avondmaal, schilden, gekruide wijn, balsem, bloemenslinger, noordenwind, zuidenwind, lieren). [16] Wezenlijk sturend voor het Geestelijk Gezang is de wijze waarop het Hooglied gelezen werd in de mystieke traditie, vanaf Origenes tot en met Bernardus van Clairvaux en Willem van St.Thierry, en daarna.

Om de dubbele bodem van het a lo divino goed uit te laten komen schetsen wij eerst het voorgrondgebeuren: 'van het menselijke'. Bij deze eerste lezing schrijven wij 'geliefde' met een kleine letter en zijn tegenspeler is de bruid. Daarna beschrijven wij de mystieke omvorming: 'naar het goddelijke'. Nu schrijven wij 'Geliefde' met een hoofdletter en spreken over de ziel als tegenspeler.


Geestelijk Gezang A1 (strofe 1-31)

De 31 strofen die Jan van het Kruis meebracht uit de gevangenis van Toledo, heeft hij waarschijnlijk in eerste instantie mondeling uitgelegd aan de zusters van Beas. Zo raakten de eerste toehoorders met het Geestelijk Gezang bekend. Geleidelijk is in de kringen van de hervormde Karmel een meer omvattend commentaar ontstaan dat op schrift werd gesteld. Gezien deze praktijk is het aannemelijk dat het oorspronkelijke gedicht zowel voor Jan van het Kruis zelf als voor zijn gehoor een zinvol geheel is geweest. Zo vatten wij het op en in deze geest leggen wij de eerste 31 strofen uit.


Van het menselijke

Het gedicht is een dialoog tussen de bruid en haar geliefde. De bruid is het langste aan het woord. Haar relaas wordt eenmaal onderbroken door een korte dialoog met de herders en de schepselen (strofe 2-5), door een zelfgesprek (strofe 8) en door een interventie van de geliefde (in strofe 12). Tegen het einde komt de geliefde aan het woord (strofe 27-30). Het lied wordt afgesloten met een strofe van de bruid (strofe 31).

Omdat het gedicht omvangrijk is, behandelen wij de tekst in clusters.[17] Gaandeweg moet blijken hoe deze clusters onderling samenhangen, en wat voor soort samenhang zij te zien geven.


Strofe 1-11


Strofe 1. Blijkbaar zijn de 'bruid' en haar 'geliefde' reeds vertrouwd met elkaar, wanneer het gedicht begint, want zij stelt hem een vraag die veronderstelt dat er een band is tussen hen: 'Waar heb jij je verborgen, geliefde, en mij liet je in zuchten achter?' De aanspraak 'geliefde' staat in het midden van de vraag en klinkt als een pleitgrond: alsof hij haar iets verplicht is op grond van hun liefde.

Inhoudelijk wijst de vraag twee kanten op: naar buiten, waar de geliefde zich verbergt, en naar binnen, waar de bruid zucht. Deze tweezijdigheid herhaalt zich in het volgende vers: 'Als het hert ben jij gevlucht, terwijl je mij getroffen hebt.' Het hert maakt een dubbele beweging: een vluchtende beweging, buiten het bereik van de bruid, en een achterwaarts verwondende beweging, de bruid treffend in haar binnenste. Deze verwonding bewerkt op zijn beurt een uitgaande beweging in de bruid: zij gaat, haar geliefde naroepend, naar buiten. Maar haar geliefde is gegaan. De bruid is dus enerzijds in het spoor van haar geliefde (zij is heen, haar geliefde achterna) anderzijds is zij achtergebleven (zuchtend, getroffen, roepend).

Strofe 2. Het gedicht gaat nu eerst mee met de uitgaande beweging. De bruid spreekt de herders aan die 'daar', aan de bewoonde wereld (de schaapskooien) voorbij, hun kudden weiden, in de richting van de kling, een alleenstaande heuvel (otero), een hoogte die men 'beklimmen' kan. Zij spreekt hen aan en vraagt hen, mochten zij haar geliefde 'daar' bij geluk zien, hem te vertellen wat er van binnen met haar gebeurd is: 'Zeg hem dat ik bezwijm, pijn en sterf.' Zij hoeven dus niet te zeggen dat zij onderweg is, dat zij naar hem op zoek is, dat zij blij zou zijn hem te zien. Zij moeten hem zeggen wat hij haar heeft aangedaan en nog aandoet: zij bezwijkt machteloos, zij pijnt in smartelijk verlangen en sterft van gemis. Hier opnieuw die tweezijdige beweging. Enerzijds de uitgaande, meer actieve beweging met de herders mee, naar de grensgebieden van de beschaafde wereld, gedreven door een willende, ja zelfs eisende liefde: 'die ik het meest wil'. Anderzijds de meer passieve, naar binnen gerichte beweging: bezwijmen, pijnen, sterven.

Strofe 3. De uitgaande beweging van de bruid voert zelfs nog voorbij het buitengebied van de herders en hun schapen. Zij zal gindse bergen en rivieroevers voorbij gaan en haar beweging door niets laten onderbreken, niet door vervangende liefdes (zij zal geen bloemen plukken), niet door gevaren (zij zal geen wilde dieren duchten) en niet door enige hindernis (zij gaat forten en grenzen voorbij). De uitgaande beweging van de bruid wordt gedreven door de behoefte aan liefde die van haar uitgaat, want dat betekent: 'mijn liefdes zoekend'.[18] Deze aandrift staat parallel met 'die ik het meest wil'.

Strofe 4.De bruid, aan alle grenzen voorbij, spreekt de natuur aan (bossen, struwelen, weide in het groen). Zij vraagt de elementen haar te zeggen of zij de geliefde hebben voorbij zien komen. Opvallend is dat zij de bossen en struwelen beschouwt als 'door de hand van de geliefde geplant'. Hier komt het a lo divino schuchter aan de oppervlakte van het gedicht. We komen hier later op terug.

Strofe 5.Het antwoord van de schepselen is bevestigend: de geliefde ging inderdaad aan bossen, struiken en weiden voorbij. Hij ging in grote haast voorbij. Het belangrijkste is: hij liet daarbij een spoor van gunnende goedheid en lieflijke schoonheid achter. Alleen al door naar hen te kijken en alleen al door zijn verschijning kwamen zij in bevallige schoonheid aan het licht. In wezen overkwam deze natuurverschijnselen hetzelfde als de bruid: hij liet hen achter! Maar uit hun mond geen klacht.

Strofe 6. De bruid is tot het uiterste meegegaan met de uitgaande beweging van de geliefde: ver voorbij de grenzen van cultuur en natuur. Nu maakt zij de omgekeerde beweging, zij keert naar binnen. Zij verwoordt wat dat 'zuchten' en 'roepen' van haar, wat die 'verwonding', dat 'bezwijmen', 'pijnen' en 'sterven' voor haar betekenen. Zij doet dat in een weeklacht: 'Ach, wie kan mij genezen?'. Op de weeklacht sluit een bede aan die waarschijnlijk de kern van de genezing raakt: 'Geef je nu eindelijk waarachtig over.' Deze bede raakt de geliefde rechtstreeks. In haar beden gaan drie aspecten schuil die allemaal onze aandacht verdienen. Ten eerste, zij vraagt haar geliefde zich over te geven aan haar. Een niet geringe bede. Want zij vraagt hem iets dat hij alleen zelf van binnenuit kan geven. Het is niet niets zo'n vraag op je af te krijgen. De bruid wil de geliefde tot iets bewegen, waartoe hij alleen zelf in volkomen vrijheid besluiten kan. En dat wil de bruid ook zelf. Eigenlijk een onmogelijke bede dus. Ten tweede, haar bede gaat gepaard met een tijdsaanduiding: 'nu eindelijk'. Straks horen we: 'van heden af nu'. Dit alles drukt urgentie uit. De vraag is wel, of overgave en urgentie voor de geliefde te verzoenen zijn. Ten derde, de bruid dringt aan op waarachtigheid. Zij neemt geen genoegen meer met een overgave die niet werkelijk is, bijvoorbeeld een ontmoeting via boden of bemiddelaars. Dat drukt zij dan ook met even zoveel woorden uit. Zij vraagt hem vanaf heden geen boden meer te sturen. De reden is enigszins vreemd, maar ligt wel in de lijn van de vragen en klachten van de bruid: boden zijn niet in staat te zeggen 'wat ik wil'. Zoiets had ze eerder al gezegd tegen de herders, waar zij de geliefde noemde 'die ik het meest wil'.

Strofe 7. Via het voegwoord 'en' wordt deze strofe verbonden met de vorige. Maar er zijn meer verbindingen. Ook het woord 'wemelen' grijpt terug op de vorige strofe, met name op het motief van de boden. 'Wemelen' is namelijk (net als vagar) heen en weer bewegen, van de ene kant naar de andere kant gaan, zoals de 'boden' die tussen de geliefde en de bruid heen en weer pendelen om melding te maken van hun bevindingen.[19] Al rapporteren deze pendelaars over de geliefde 'duizend genadigheden', in feite is dit voor de bruid minder dan niets, omdat al dat gewemel tússen de geliefde en de bruid zit en daarmee de 'gewilde' onmiddellijkheid verstoort. Ze scheppen de afstand die zij proberen te overbruggen. Daarmee laten zij de bruid gewond en stervend achter.[20] Het begin en het einde van de strofe vormen een inclusio: het 'wemelend melden' staat parallel met 'een ik weet niet wat stamelen'. Hoewel de schepselen veel meer gestameld hebben dan een ik weet niet wat (de geliefde strooide immers met gunnende liefde in grote overvloed; hij kleedde de schepselen, in het voorbijgaan naar hen kijkend, door zijn verschijning alleen al in schoonheid), één ding ontbreekt hen: ze zijn niet waarachtig de geliefde zelf. Ze zijn boden, ze staan tussen de bruid en haar geliefde, ze wemelen, ze kunnen hem niet zeggen, ze weten niets al weten zij alles, ze stamelen al spreken zij vloeiend Spaans.

Strofe 8.Nu wendt de bruid zich tot haar eigenste leven: 'Hoelang nog, mijn leven, kun jij verduren dat je niet leeft op de plaats waar jij te leven hebt?'. Hoe is een leven vol te houden dat zich voltrekt op een plaats waar de geliefde niet is, op de niet-plaats van mijn leven? Leven zonder de geliefde is geen leven. Het is nog erger: het niet levende leven snijdt pijlen, vervaardigd uit wat het van de geliefde in zich omvangt. Deze pijlen, door mijn leven zelf gesneden, afgeschoten en ontvangen, doden mijn niet-leven. Wat mijn leven van de geliefde in zich omvangt (zuchten, naroepen, heenzijn, vragen), zijn enkel dodelijke pijlen. De bruid is hier in gesprek met zichzelf, haar eigenste leven. In dit zelfgesprek kijkt ze naar binnen en ziet wat de achterwaartse beweging van de geliefde in haar heeft uitgericht.

Strofe 9.Na het zelfbeklag en de hoe-vraag nu twee waarom-vragen. De bruid vraagt haar geliefde naar de reden van zijn ongerijmde gedrag: waarom het hart wel verwonden, maar niet genezen; waarom het hart wel wegroven, maar niet meenemen? De vragen brengen door hun retorisch karakter, versterkt door tweemaal 'toch', de ongerijmdheid van de situatie onder ogen: wel wonden, maar niet genezen; wel roven, maar niet meenemen.[21] Na het 'leven' is het 'hart' de tweede aanduiding voor de plaats waar het eigene van de bruid huist.

Strofe 10.Voor het eerst geeft de bruid een naam aan haar vragen, beden en klachten: 'mijn wreveligheden'. Tot nu toe klaagde zij vooral over het ongerijmde gedrag van de geliefde en over het onheil dat hij bij haar aanrichtte. Nu echter geeft zij een naam aan wat er gebeurt in haar hart: misnoegen, korzeligheden, geprikkeldheden, ergernissen. Al het ongenoegen uit de vorige strofen (ach, wie, hoe? waarom?) komt in de 'wreveligheid' samen, en door 'mijn' wordt het niet naar buiten toe geprojecteerd, maar persoonlijk onder ogen gezien: 'ik' kan mij niet voegen in de manier waarop jij omgaat met wat jij 'mij' aandoet. Het wringt, schuurt en doet zeer. Zij komt innerlijk in opstand en bidt dat haar innerlijke woede wordt ontkracht door haar geliefde. Er is geen andere instantie die genoeg in zich heeft om deze wrevel te breken.

Nog legt ze de bevrijdende kracht, waarom zij smeekt, buiten zichzelf. Alleen hij is sterk genoeg. Maar zie, voor het eerst ontdekt zij iets in zichzelf dat geen 'wreveligheid' is. Zij bidt: 'Mogen jou mijn ogen zien.' En zij voert hiervoor twee motieven aan. Het eerste motief: de geliefde, die zij met eigen ogen hoopt te 'zien', ziet zij als het licht in haar ogen. Het tweede motief: zij 'wil' haar ogen alleen voor haar geliefde hebben. De ogen, het meest kwetsbare, levendige en persoonlijke, brengen in de beden een tederheid die de wreveligheden lijken te ontkrachten. Er begint iets te vloeien.

Strofe 11.Dit vloeiende wordt voortgezet in de uitroep 'O kristallen bron'. De 'kristallen' bron is helder, zuiver en doorschijnend. De bruid spreekt de bron rechtstreeks en verwachtingsvol aan. Zij smeekt de bron dat in de verzilverde aanblik van zijn beweeglijke oppervlak van binnenuit de ogen van de geliefde zich melden. Hiermee is de spanning tussen de kristalheldere, transparante en van binnenuit zich vernieuwende en zich schenkende bron en de verzilverde buitenkant opgelost ten gunste van de vormkracht van de bron. De bruid vraagt dat de omvorming van aanblik naar aangezicht 'plots' moge gebeuren, als een snelle overgang. Zoals de bruid in de vorige strofe gezegd had dat de geliefde het licht in haar ogen is en dat haar ogen alleen op de geliefde gericht zijn, zo zegt de bruid nu dat de ogen van de geliefde de door de bruid 'verlangde ogen' zijn en dat in haar binnenste de ogen van de geliefde zijn voorgetekend. Door de herhaling van deze dialogische structuur van de bruid wordt haar ontvankelijkheid uitgedrukt. De bruid is verlangend gericht en zij is innerlijk voorgetekend. In wezen is dit reeds de ontmoeting, want, zo zegt Jan van het Kruis in zijn commentaar, 'zij heeft de indruk dat hij haar reeds voortdurend aanziet, en daarom zegt zij: die ik in mijn binnenste getekend houd'.[22]


Dialogisch gezien worden in de eerste elf strofen vijf lijnen zichtbaar: twee vanuit het perspectief van de geliefde, twee vanuit het gezichtspunt van de bruid, een vanuit de hierin zich bewegende bron van de ontmoeting zelf.

De eerste lijn is de zich onttrekkende beweging van de geliefde: hij heeft zich verborgen voor de bruid; hij is gevlucht; hij was gegaan; hij is langs en voorbij gegaan. Dit kunnen we (ten aanzien van de bruid) de uitgaande beweging van de geliefde noemen.

De tweede lijn is de achterwaarts terugwerkende beweging van de geliefde: hij laat achter; hij treft de bruid in het hart; hij laat haar bezwijmen, pijnen, sterven; hij heeft bloemen en struiken geplant; hij strooide genadigheden; liet een spoor van schoonheid achter; hij zendt boden en pendelaars; hij wondt en laat stervend achter; is ontvangen in het leven van de bruid; hij rooft het hart; hij is het licht in de ogen van de bruid; zijn ogen zijn voorgetekend in het binnenste van de bruid.

Er is dus een wegtrekkende, uitgaande beweging en er is een achterwaarts inwerkende, sporen achterlatende beweging. Beide bewegingen (uitgaande en terugwerkende kracht) grijpen in elkaar, wat treffend wordt uitgebeeld in het hert, dat plotseling verschijnt, maar even plotseling weer verdwijnt. Op dit fenomeen van de 'ander' is herhaaldelijk gewezen door Levinas: het gelaat is verontrustend aanwezig in zijn weigering zich te laten vatten; het onttrekt zich aan het ik met dezelfde kracht waarmee het zich presenteert.[23] In het beeld van het hert: de geliefde komt in het gaan en gaat in het komen. Dit kenmerkt de alteriteit tegenover mij. Het raakt mij diep en vervult mij met wrevel.


De derde lijn is de uitgaande beweging van de bruid: zij roept haar geliefde na; zij is heen; zij wil (verlangt, begeert, wenst); zij zoekt; gaat langs; gaat voorbij; wil de ogen van de geliefde zien; ze heeft haar ogen alleen voor hem. De bruid volgt het spoor naar buiten toe tot het uiterste: naroepen, heen zijn, zoeken, willen, gaan langs, verlangen, overgave, zien, hebben voor, voorbij de laatste grens.

De vierde lijn is de inkerende beweging van de bruid: zij voelt zich achtergelaten; zij zucht; zij is getroffen; zij bezwijmt, pijnt, sterft; als een van de schepselen is zij geplant, begenadigd, aangezien, gekleed in schoonheid; zij is gewond en sterft; zij leeft niet waar zij leeft; zij wordt dodelijk gewond door wat zij van de geliefde in zich draagt; haar hart is geroofd; zij is in de ban van haar eigen wreveligheden; zij draagt het licht van de geliefde in haar ogen; draagt zijn ogen voorgetekend in haar binnenste. Zij volgt het spoor naar binnen toe tot in het binnenste: hart, binnenste, ach, wie, toch (5x), hoe, o (2x), waarom, zuchten, getroffen, gewond, pijlen, bezwijmen, pijnen, sterven, achtergelaten, vragen, klagen, wrevel, omvangen.

Deze twee lijnen liggen bij de bruid ver uit elkaar. Zij raken elkaar niet en zijn niet met elkaar in gesprek. Dat is precies haar 'wrevel', een wreedaardig schuren en wrijven. Wat er in haar binnenste gebeurt en wat haar naar buiten trekt verscheuren haar. De bruid hangt letterlijk in de lucht. 'Het is eigenlijk het lijden van iemand die men ophangt of zo in de hoogte houdt dat hij niet meer kan ademen.' [24]


In dit alles dient zich een vijfde lijn aan, en dat is de dialogische contrastparallellie. Deze wordt invoelbaar, wanneer we een aantal vragen toelaten. Is het zo opmerkelijk dat de geliefde buiten het bereik van de bruid is? Is dat niet de plaats van de geliefde als ander, ook wanneer deze vóór haar staat? Is het zuchten van de bruid wel van haar? Is het niet evenzeer het werk van de geliefde die dit zuchten ontketent? Hoe hangen de beweging naar buiten en de beweging naar binnen samen? Hoe communiceren uitgaan en inkeren in de bruid? Spiegelt de vraag naar buiten zich niet in de vraag naar binnen? Allemaal vragen waarop het gedicht mogelijk een antwoord zoekt.


Tegelijk is in al dit woelen en wenken een intuïtie werkzaam die we 'tegeninnigheid' zouden willen noemen, een vertaling voor Gegenseitigkeit zoals Buber die bedoelt: een beweging van jij naar ik en van ik naar jij die zo tegen elkaar in gaan, dat zich in hun midden (Zwischen) een innigheid aftekent, waarin ik en jij er voor elkaar zijn, van gelaat tot gelaat. Voor het ik betekent dit dat de uitgaande (actieve) beweging en de inkerende (passieve) beweging één zijn: 'gekozen worden en kiezen, passiviteit en activiteit ineen'.[25] De kernvraag is: kan de bruid haar getroffen zijn aanvaarden en kiezen? Kan zij op dit punt actief-passief worden of blijft zij louter passief (slachtoffer, achtergelaten, verwond)? En wat de andere lijn betreft: blijft de uitgaande lijn enkel actief (zoeken, heen zijn, willen) of kan zij actief-passief worden: 'de opengewelfde hand' van het verlangen.[26] Het gedicht lijkt in deze richting te wenken, wanneer de ogen van de bruid enerzijds onvoorwaardelijk uitzien naar de geliefde, er enkel zijn voor hem en ernaar verlangen dat 'jou mijn ogen zien', terwijl diezelfde ogen innerlijk de ogen van de geliefde reeds in zich dragen, ja, zij zijn er 'het licht' van en de bruid draagt ze reeds 'voorgetekend' in haar binnenste.

Samenvattend zouden we mogen zeggen dat in de eerste elf strofen de ontmoeting tussen de bruid en haar geliefde reeds 'voorgetekend' ligt in het binnenste van het gedicht, ja, de ontmoeting vormt er reeds het 'licht' van.


Strofe 12-16


Strofe 12.Buiten het gezichtsveld van de tekst vindt de ontmoeting plaats tussen de bruid en haar geliefde. Het ging om oogcontact, zo zal blijken. Dat sluit uitdrukkelijk aan op de vorige strofen. Daar was sprake van beider ogen: 'Mogen jou mijn ogen zien, jij toch bent hun licht, alleen voor jou wil ik ze hebben...de verlangde ogen, die ik in mijn binnenste getekend draag.'

Alles leek volkomen op elkaar afgestemd. Maar zie, nu het dan zover is, is er alom onrust. Deze spreekt uit de werkwoorden van beweging (afhouden, terugkeren, vliegen/vlucht), uit de wisseling van stemmen (midden in de strofe, ja zelfs binnen één versregel), uit de fabelachtige metaforiek (het samenspel van duif en hert) en het meest duidelijk: uit de reactie van de bruid, die vraagt: 'Houd je ogen af, geliefde.' Blijkbaar weet zij zich aangezien door de zo verlangde ogen. Zij leek zo goed voorbereid - zij verlangde naar zijn ogen, zij had haar eigen ogen voor niemand anders dan voor hem alleen, zij zag zijn ogen als het licht in haar eigen ogen en zijn ogen wist zij in haar binnenste getekend - en toch zijn de geliefde ogen die haar 'plots' aanzien, haar te machtig. Waarom?

De bruid noemt zelf de reden: 'Want ik vlieg heen.' Zien gezien te zijn door de geliefde brengt haar buiten zichzelf. De bruid kan blijkbaar nog niet rusten in de blik van de geliefde. Zij wordt er hevig door aangetrokken, maar raakt er tegelijkertijd volledig door in de war. Dit wordt uitgebeeld in de duif die wegvliegt en heen is. Deze duif komt uit het Hooglied (Hgl 2,8-17), waar zij - samen met het hert, de heuvelen en de wind - de lente van een ontluikende liefde verbeeldt.

Halverwege de strofe haakt de geliefde in op de vraag van de bruid. Hij reageert met een wedervraag: 'Keer, duif.' De samenspraak tussen de bruid en haar geliefde getuigt van synergie: 'Wend je af...Keer.' Ze haken op elkaar in en beogen hetzelfde. Waarom roept de geliefde haar duif terug? Omdat het hert, dat in de eerste strofe gevlucht was, nu 'daagt langs de kling'.[27]

Dit hert, dat in strofe 1 de bruid verwondde, blijkt nu zelf 'geschonden'. Degene die verwondde, blijkt zelf gewond. In zijn commentaar ziet Jan van het Kruis deze verwonding als een gevolg van de liefdewonde van de bruid. Na de wederkerigheid in het zien en de wederzijdse synergie in het wenden en keren, nu de wederzijdse verwonding, een derde teken van wederkerigheid.

Hierbij voegt zich een vierde wederkerigheid, die van de eenparige beweging: het hert 'daagt' in de wind van de wiekslag die de duif bij haar vlucht teweegbrengt. In die wind vindt het hert verkoeling. Op deze wijze verstrengelt de dichter de beweging van de duif en de beweging van het hert tot één tegeninnige beweging: de dans van de geliefden.

Strofe 13-14. De bruid neemt opnieuw het woord. Zij vertelt hoe zij tijdens haar vlucht haar geliefde - voor het eerst 'mijn' geliefde - schouwt: de hoge bergen, de diepe, eenzame en woudrijke valleien, de verre vreemde eilanden, de klankrijke rivieren en het geheimzinnig fluitspel van de winden. Hoog en laag, visueel en auditief, nat en droog, hard en zacht, dichtbij en veraf, eenzelvig en mededeelzaam, eigen en vreemd wisselen elkaar af. Dezelfde natuur die eerder nog de wrevel van de bruid had opgeroepen (bergen, rivieroevers, bossen, struwelen, struiken), blijken nu, vanuit de ontmoeting, getransformeerd te zijn in 'mijn geliefde'. In haar vlucht ervaart de bruid wat Martin Buber zegt over het jij in de ontmoeting: 'Het menselijk jij vult het hemelrond, niet alsof er niets anders zou zijn dan hij, maar al het andere leeft in zijn licht.'[28] Het mysterieuze wordt versterkt door woorden als: eenzaam, vreemd, fluiten, stil.

Nadat de bruid het gelaat van de geliefde heeft geschouwd in wat haar ogen schouwen, verstilt en verinnerlijkt haar blik tot 'de nacht in rust'. Het ruimtepanorama van de dag verinnerlijkt zich tot de tijd van de nacht: het avondmaal, de donkere nacht en het eerste gloren van de dageraad. Samen omspannen zij de tijd van de nacht. Door de nadere bepalingen (rust, gepaard, zwijgend, klankvol, herschepping) wordt een sfeer van harmonie opgeroepen. Opvallend is hoe in de 'klankvolle eenzaamheid' de 'klankrijke' rivieren en de 'eenzame' valleien samenkomen. Deze paradox verwijst vermoedelijk naar de muziek van de sferen en de harmonie van het universum. [29]

Strofe 15. Binnen de wijdte van het dagaanzicht en het zwijgen van de nacht, brengt het gedicht de lezer naar 'ons bloemrijk bed', symbool van liefdevolle intimiteit (voor het eerst is er sprake van 'wij'). Het rustbed van de liefde is opgebouwd uit vijf eigenschappen, die nauw aansluiten bij beelden uit het Hooglied: het is versierd met bloemen (vgl Hgl 1,15), die duiden op de veelkleurigheid en de bloei van de liefde; het wordt verdedigd door een krachtig kordon van leeuwenholen die als een strik het bed omringen; het is overhuifd door een dek van purper (Hgl 3,9-10), de kleur van de liefde; het is opgebouwd uit vrede, wat duidt op rust; het wordt beschermd door duizend gouden schilden (vgl Hgl 3,7-8; 4,4), die net als de leeuwenholen de veiligheid van de intimiteit waarborgen. Opvallend is dat kleurrijk bloeiende liefde bescherming behoeft: leeuwen en schilden.

Binnen het bestek van drie strofen is de duif teruggekeerd naar het rustpunt van de tegeninnige liefde: van het meest weidse, via de stilte van de nacht, naar de intimiteit van de tegeninnige liefde. Nu wendt de blik zich weer naar buiten: het spoor dat de liefde trekt en nalaat.

Strofe 16. Het gewonde hert, dat meebewoog in de wind die de wiekslag van de duif teweegbracht, blijkt nu zelf een spoor na te laten. De bruid vertelt hoe haar geliefde een directe invloed heeft op de bruidsmeisjes die nauwgezet de weg 'nalopen' in het spoor van de geliefde. 'Na' (viermaal herhaald) richt alle aandacht op wat voorafgaat: de geliefde. De meisjes lopen de weg na. Zij doen daarbij voortdurend moeite in het spoor van de geliefde te blijven. Twee eigenschappen van de liefde trekken de meisjes in het spoor: de aanraking met de liefdesvonk (vgl Hgl 5,4) en de gekruide wijn. Deze twee op hun beurt zijn uitvloeiingen van de welriekende balsem die de liefde is.


In dit cluster volgen wij het visioen van de bruid. Dit visioen begint weids, om zich via de verstilling van de nacht te verinnigen in het rustbed van de liefde, om van hieruit het spoor te zien dat de liefde trekt en nalaat.

Dit visioen wordt geboren uit het oogcontact tussen de bruid en de geliefde, dat niet verteld wordt, maar 'plots' heeft plaats gevonden. Dialogisch gezien vindt het visioen plaats binnen de opdracht van de geliefde: 'Keer, duif'. Nadat zij door de ogen van haar geliefde buiten zichzelf is geraakt, gehoorzaamt zij haar geliefde en keert terug op haar vlucht. Haar terugvlucht trekt een verkoelend spoor voor de geliefde, die op zijn beurt een spoor nalaat voor de bruidsmeisjes.

De heenvlucht lijkt pas tot bewustwording te komen in de terugvlucht. Nu pas lijkt zichtbaar, hoorbaar en voelbaar te worden waartoe de blik van de geliefde haar ogen had geopend, wat de bruid in haar gezien zijn was overkomen. In een flitsende opeenstapeling van substantieven, die de dagruimte, de nachttijd en het rustbed omspannen, wordt een liefdesstroom voelbaar van zien en gezien zijn, eenparig bewegen, over en weer spreken en luisteren, actief-passief in elkaar rusten en wederzijds gedeelde kwetsbaarheid, kortom, een 'alles insluitende uitsluitendheid'.[30] Tegenover de ontregeling van de 'plotse' ontmoeting staat de rust van de tegeninnige liefde, gevat in het symbool van het bloemrijke bed.


Strofe 17-20


Strofe 17. Aanknopend bij de gekruide wijn (vino) brengt het gedicht ons in de binnenste wijnkelder (bodega). De bruid vertelt hoe zij daar drinkt van wat de geliefde haar schenkt. De binnenste kelder ligt in het midden van de andere voorraadruimtes die meer aan de buitenkant liggen. Het liefdesgebeuren is gesitueerd in de binnenste kelder. Daar laaft de bruid zich aan de wijn die de geliefde is. De geliefde wordt verstaan als een bron waaruit de bruid drinkt. Uit deze bron vloeit de wijn van de liefde.

Deze liefdesdronk, waardoor zij buiten zichzelf raakt, haalt als in een flash back de voorgeschiedenis van de bruid naar boven. Zij hoedde het vee in de beemden (en hoorde dus bij de herders die zij om raad vroeg) en volgde haar kudde trouw. Nu zij gedronken heeft van de wijn die haar geliefde is, is zij voorgoed langs heel die vruchtbare weidevlakte (vega) heen gegaan en heeft het vee dat zij tot dan toe volgde, verlaten. De liefde heeft de bruid ontrukt aan haar vertrouwde werkkring en haar in de binnenste kelder van de liefde gebracht. Zij is door de vervoering van de liefde in een gebied getrokken dat aan alle andere bindingen voorbij ligt: het binnenste van de kelder. De binding aan de geliefde is nu definitief: zij is heen, zij is langs de beemd, zij weet niets meer, zij verloor haar werk. Haar liefdesovergave is onvoorwaardelijk.[31]

Strofe 18. Met driemaal 'daar' wijst de bruid op de binnenkant van de liefde: wat zich 'daar' in de binnenste wijnkelder voltrok. Ten eerste, 'daar' gaf de geliefde haar 'zijn borst'. De borst symboliseert wat er in de geliefde leeft: zijn ontvankelijkheid en vermogens, zijn hart en zijn karakter, zijn wezen en persoonlijkheid. De borst rijmt met de drank die de geliefde te drinken gaf, in de vorige strofe. Ten tweede, de geliefde onderwees haar 'daar' de kostelijkste kennis. Deze genotvolle kennis vormt een contrastparallellie met het niet-weten van de vorige strofe: ik wist niets meer. Alle kennis in de verleden tijd (geleerdheid, weten, herinnering, competenties en vaardigheden) heeft zij achter zich gelaten, om uitsluitend te genieten van de zelfmededeling van de geliefde. De bruid van haar kant gaf zichzelf zonder enig voorbehoud aan de geliefde, niets hield zij achter. Door de herhaling van het werkwoord 'geven' wordt de tegeninnigheid tussen de geliefde en de bruid uitgedrukt: de overgave van de geliefde (zie strofe 6) en de overgave van de bruid zijn twee bewegingen die elkaar volkomen doordringen (tegen elkaar in stromen in één bedding) en juist zo de wederzijds gedeelde ruimte van de liefde openen, van gelaat tot gelaat. De kennis die de geliefde onderwijst, lijkt de bruid smaak te geven voor het grote goed van de tegeninnigheid. De beminden smaken en verwezenlijken de liefdevolle kennis van gelaat tot gelaat. Ten derde, de bruid beloofde haar geliefde als bruidegom te beminnen en voortaan zijn bruid te zijn. In feite wordt hier het verbond van de tegeninnigheid gesloten. Het drievoudige 'daar' brengt aan het licht door te wijzen, het maakt zichtbaar wat van buitenaf niet te zien is: tegeninnigheid..

Strofe 19. Nogmaals herhaalt de bruid haar onvoorwaardelijke overgave: zij heeft zich met hart en ziel aan hem gewijd, zij heeft heel haar vermogen in zijn dienst gesteld. Opnieuw vertelt de bruid wat dit betekent voor haar beroep als herderin: zij heeft het hoeden van haar kudde definitief vaarwel gezegd. Zij heeft ook geen andere baan gezocht. Het enige ambacht dat zij nog beoefent, is de liefde.

Strofe 20.De bruid scherpt nog eens aan wat de volkomen overgave aan de geliefde voor haar betekent: zij is voorgoed weg uit het dorp. Zij wordt vanaf heden, vanaf het moment dat zich onvoorwaardelijk heeft toegewijd aan haar geliefde, niet meer gezien of aangetroffen op de gemeenschappelijke dorpsweide, op de meent. Zij leidt een voor de meent verborgen leven. De bruid spreekt een niet nader genoemd persoon aan die op de meent moet zeggen, wat de reden is dat zij voorgoed weg is: zij heeft zich verloren aan haar geliefde. Zij is zo doorlopend verliefd op hem, dat zij zich ten slotte verloren gaf en door haar geliefde gewonnen werd.


In het verlengde van het vorige cluster (het bloemrijke bed en de gekruide wijn) wordt de aandacht naar binnen gericht: het binnenste van het huis, de wijnkelder. Het gedicht stoort zich niet aan de onmerkbare verandering van scène: het bed wordt een wijnkelder. Het gaat immers niet om de ruimtelijke enscenering, maar om het zichtbaar worden van de (onzienlijke) tegeninnigheid. De bruid geeft zichzelf volledig over: zij geeft zich 'verloren' (strofe 17 en 20), zij weet niets meer, zij geeft zichzelf, zij wordt zijn bruid, zij heeft zich toegewijd, alles staat in zijn dienst, haar werk is nog slechts lieven, zij is doorlopend verliefd. Kortom, heel haar liefdesenergie wordt geschonken en ontvangen. Van de andere kant is er de liefdesstroom van de geliefde: 'Daar gaf hij mij zijn borst...en ik gaf hem mijzelf'.

Door deze tegeninnigheid verliest de bruid haar oude identiteit (herderin) en verbergt zij zich voor degenen die haar als zodanig kennen en erin delen (beemd, vee, ambacht, meent). Vroeger was de geliefde voor haar verborgen, nu is zijzelf verborgen voor haar verleden: zij wordt niet meer 'gezien' en moet als 'verloren' worden beschouwd voor de meent.

Opvallend is het driemaal herhaalde 'daar'. Dit deiktische 'daar' wijst niet zozeer aan wat ergens voor het oprapen ligt, maar het brengt wijzend aan het licht, maakt wijzend zichtbaar. Wat zichtbaar gemaakt wordt, is in wezen onzienlijk: tegeninnigheid, twee liefdesstromen die door elkaar wederzijds te doordringen een intieme ruimte openen die van geen van beiden is maar waarin beiden wederzijds gezien zijn. Zoals de bruid zegt: hij gaf mij zichzelf en leerde mij smaken, ik gaf mijzelf volledig en bond mij aan hem.


Strofe 21-26


Strofe 21.Het gedicht brengt ons via de wijnkelder in de wijngaard (strofe 25). We waren binnen. Nu zijn we buiten. Opnieuw maakt het gedicht zich geen zorgen over de scènewisseling. De wijnkelder wordt een wijngaard, maar wat blijft is het 'wij' waarover de bruid spreekt. Zij ziet zichzelf en haar geliefde in de vroege ochtendkoelte guirlandes maken van bloemen en smaragdgroene bladeren. De bloemen, opgebloeid in de liefde van de geliefde, beelden de liefde van de geliefde uit. Het vlechtwerk van bloemen en bladeren wordt aaneengeregen door één haar van de bruid, symbool van haar liefde.


Strofe 22.Dit ene haar waaraan de slingers van bloemen en bladeren aaneengeregen worden, komt uit de hals van de bruid. Zij vertelt hoe haar geliefde, toen hij dat haar zag spelen in haar hals, erdoor geboeid raakte, ernaar bleef kijken en zich er tenslotte in liet vangen. Tegelijk werd hij gewond door één van haar ogen. Zo blijken niet alleen de bloemen opgebloeid in liefde, maar ook het haar bevat een verhaal van verliefdheid, aanraking en verbondenheid, net als de ogen. Maar dat wisten we al, want zo was het begonnen. De bruid was, na lang aandringen, eindelijk gezien, maar kon het niet verdragen. Ze raakte buiten zichzelf en vloog heen. Nu is er de vertrouwdheid van de tegeninnigheid, waarvan de tegenkomst de blijvende kern vormt. Dit wordt uitgedrukt door het gebruik van het voorzetsel in, dat in strofe 21-23 elf keer voorkomt (3+5+3). Dit voorzetsel in is niet zozeer een voorzetsel van plaats, maar drukt eerder zoiets uit als 'in contact met' en 'in de omgang met'.


Strofe 23.De bruid gaat verder door op de ogen. De geliefde werd gewond door haar ogen, maar toen hij haar aankeek met zijn ogen, drukten die zijn gunnende liefde in de bruid. Hier wordt verwoord hoe krachtig de inwerking van de ogen is: de ogen van de liefde prenten hun liefde in degene die zij zien. Dit is de eigenlijke drijfveer van het lieven, aldus de bruid. Deze gunnende blik opent op zijn beurt ruimte voor de blik van de bruid: zij krijgt hierdoor de kans te aanbidden in de geliefde wat zij in hem zag. In dit over en weer (aankijken, jouw ogen, mijn ogen, aanbidden, zien) wordt plastisch de tegeninnige liefde tussen de bruid en haar geliefde uitgedrukt, in het element van zien en gezien worden, in het element van de ogen.


Strofe 24.De bruid vraagt de geliefde haar niet te minachten om haar donkere huid. Het donkere kan duiden op de natuurlijke huidskleur van een kleurling of op de huid van een herderin die verbrand is door het werken in de zon, bij het hoeden van de kudde. Zij vraagt hem niet langer op haar huidskleur te letten, maar haarzelf te zien. Hij had haar immers aangekeken en daarbij schoonheid en genade in haar ingedrukt en achtergelaten. Sinds hij haar in schoonheid en gunnende liefde vrij keek, kan hij haarzelf zien, niet meer een eigenschap. Wanneer je ziet hoe de ogen van de ander je aankijken, zie je die ander en niet meer zijn eigenschappen. Het omgekeerde geldt ook: 'Ik kan de kleur van iemands haren of de kleur van zijn spreken of de kleur van zijn goedheid uit hem halen, ik moet het steeds weer doen, maar reeds is hij niet meer mijn jij.'[32]


Strofe 25.De bruid wendt zich nu tot een niet nader aangeduide groep en vraagt hen de vossen te vangen. Vossen vormen een bedreiging voor 'onze wijngaard' die in bloei staat. Bovendien zijn de bruid en haar geliefde argeloos bezig van rozen een 'streng' (piña) te vlechten, die lijkt op de huid van de pijnappel: een bundel kruiselings gevlochten strengen. De rozen waarvan een 'streng' wordt gevlochten, beelden, net als de slingers (strofe 21), de liefdesband tussen de bruid en haar geliefde uit. Vandaar ook het herhaalde 'wij' in dit cluster. Deze intimiteit op het 'wijnbergje' mag door niemand worden verstoord.

Strofe 26.De bruid gaat door op de intimiteit die om veiligheid en bescherming vraagt. Na eerst de vossen op een afstand te hebben gehouden, ja iedereen van de wijnberg geweerd te hebben, spreekt zij nu de dodelijke noordenwind aan, en gebiedt hem te gaan liggen. De noordenwind doet met zijn kou de liefde verkillen. Daarentegen wekt de zuidenwind de liefde op. Zij doorademt de tuin, zodat de liefdesgeuren de hof doorstromen en de geliefde behaaglijk door de tuin kan lopen om te verwijlen tussen de bloemen. De tuin van de liefde is afkomstig uit het Hooglied (Hgl 2,15-16; 4,16-5,1; 6,1-2). Opnieuw is de ruimtelijke enscenering veranderd: de wijngaard op 'het bergje' is nu een tuin geworden.


De wisselende ensceneringen (bed, wijnkelder, wijngaard, bergje, tuin) veruitwendigen de binnenkant van het geliefde 'wij' (4x). De tijd is belangrijk: het is ochtend en nog koel. We beginnen weer van voren af aan. Het is alsof nu pas verteld kan worden wat er gebeurde tussen de ogen van de bruid en haar geliefde. De geliefde werd gewond door een van de ogen van de bruid. Toen hij haar aankeek met zijn gewonde ogen, drukten zijn ogen een gunnende goedheid uit in de bruid. Deze liefde op haar beurt maakte het de bruid mogelijk te aanbidden wat zij zag in de geliefde. In een volmaakt over en weer wordt hier de tegeninnige liefde van het zien en gezien zijn verwoord. Deze intimiteit wordt in een verbond (slingers, strengen, de rijgdraad van het haar) bevestigd. Toch blijft de intimiteit van dit 'wij' kwetsbaar. Het behoeft beveiliging tegen de vernielende vossen en de dodelijke noordenwind.


Strofe 27-31


Strofe 27.De geliefde is nu aan het woord. We zijn nog steeds in de tuin, waarmee het vorige cluster eindigde. De geliefde vertelt dat de bruid is binnengegaan in de behaaglijke tuin, waarnaar haar verlangen uitging. Hij tekent zichzelf in de derde persoon, wanneer hij vertelt hoe de bruid kostelijk uitrust bij haar geliefde: haar hals gevlijd over de zoete armen van haar geliefde.[33]


Strofe 28.De tuin blijkt de paradijstuin te zijn, want er staat een appelboom. Onder de appelboom zijn de minnenden bijeen. Nadrukkelijk wijst de geliefde met het deiktische 'daar' (2x) op wat niet te zien is, maar wel werkelijk gebeurde. Drie dingen worden genoemd. Ten eerste: 'Daar heb jij je met mij in de echt verbonden, daar werd jij mijn bruid.' Dit is de liefdesbeweging van de bruid naar de geliefde. Ten tweede: 'Daar reikte ik jou de hand, ten teken van mijn huwelijkstrouw.' Dit is de beweging van de geliefde naar de bruid. Beide bewegingen zijn tegen elkaar in geweven. De ruimte die daarin ontstaat voor beiden (het Zwischen), is de tuin. Ten derde: 'Waar de eer van jouw moeder geschonden werd, daar werd jij in ere hersteld.' De schending van de moeder vond plaats onder de appelboom, daar werd de bruid gerehabiliteerd. De liefde herschept de oorspronkelijke gaafheid. Dit motief kwamen we eerder tegen, toen gesproken werd over 'het avondmaal dat herschept' (strofe 14).


Strofe 29-30.Nu volgen twee strofen die één zin vormen. Inhoudelijk hebben zij een apotropeïsche strekking. De bruidegom richt zich tot dieren, natuurverschijnselen en psychismen: vogels die zich lichtgevederd door het luchtruim bewegen en met hun zang de mens bekoren; leeuwen die afschrikwekkend tekeer gaan; herten en springende gemzen die de beweeglijkheid van de liefde representeren; bergen en valleien die hoogten en diepten verbeelden; oevers die het stromende water kanaliseren; wateren, winden en vuren die drie elementen voorstellen; de angsten van de nachten, in waken doorgebracht. Al deze elementen worden in één adem aangesproken. De geliefde bezweert hen hun woeden te staken en de muur van het bruidsverblijf niet te raken, opdat de bruid onbezorgd en rustig kan slapen. De bezwering vindt plaats bij de behaaglijke muziek van de lieren en bij de onweerstaanbaar verleidelijke zang van de sirenen, die beide de intimiteit van de liefde verbeelden. We zien hier opnieuw het motief van de veiligheid, dat vooral aan het einde van het vorige cluster fel werd aangezet.


Strofe 31.Ten slotte neemt de bruid het woord. Zij spreekt de nimfen van Judea aan en bezweert hen zich ver buiten het gebied van de liefde te houden en 'onze drempels' niet te raken. Deze afstand dienen zij te bewaren zolang in de bloemen en de rozelaars de amber geurt - symbolen van de sterke liefde, zoals in strofe 16 de goddelijke balsem. Net als de twee vorige strofen is deze slotstrofe apotropeïsch: de vijandige invloeden moeten worden geweerd. Samen drukken de drie laatste strofen de eendrachtige zorg van de geliefde en zijn bruid uit.


Centraal in dit cluster staat de tegeninnig gestructureerde wederkerigheid, bezegeld in een liefdesverbond: 'Daar werd jij mijn bruid, daar reikte ik jou mijn hand.'

Deze wederkerige liefde is zo sterk, dat zij het verleden van de bruid herneemt tot in haar oorsprong en herschept. Van deze regenererende kracht van de liefde was reeds sprake in strofe strofe 14 (de herscheppende werking van het avondmaal) en in strofe 24 (de huidskleur die niet meer het eigenlijke vertelt).

Het apotropeïsche karakter van de laatste drie strofen markeert de kwetsbare ruimte van de wederkerigheid. Het spaart de liefde uit, die beschermd moet worden tegen destructie. De liefde vergt rust, waarvan in de eerste strofe sprake is - de bruid 'rust' kostelijk in de armen van haar geliefde - en die door de 'slaap' van de bruid wordt uitgebeeld. Centraal symbool is de paradijstuin.


Samenhang

Op grond van een lange leeservaring komt Frits Tilmanns tot de conclusie: 'Het is duidelijk dat een lineair geordend tijdsverloop in het gedicht niet aanwezig is. We hebben te maken met een spiraalvormige beweging die in verschillende, innerlijk samenhangende groepen van strofen het grondthema van het gedicht herhaalt, steeds in andere kleuren en met wisselende intensiteit. Het is de kunst in de innerlijke samenhang van de strofen het grondthema en zijn symboliek te traceren.'[34] Het grondmotief van het gedicht is de liefde. Het tijdsverloop geeft geen samenhang aan de strofen. Verleden, heden en toekomst wisselen elkaar voortdurend af zonder dat een bepaald verloop zichtbaar wordt. Ook de ruimtelijke ordening biedt geen houvast. Het gedicht leidt ons, zonder nadere motivatie van de ene plaats naar de andere: de kling, het bloemrijke rustbed, de binnenste wijnkelder, onze wijngaard, het bergje, de tuin. Ten slotte ontbreekt ook een handelingssequens. Niet alleen zijn er verschillende actanten (de bruid, de geliefde, de herders, planten en dieren, de meisjes, de achterblijvers enzovoort), die niet echt interacteren, maar er wordt ook geen narratief verloop zichtbaar. Wat wel zichtbaar wordt is 'een spiraalvormige beweging' rond het hoofdmotief van de liefde.

Het gedicht beweegt zich rond de liefde als rond zijn kern. Dit blijkt meteen al uit de frequentie waarmee het woordveld van de liefde voorkomt: 17 keer (liefde 4x; geliefde 7x; lieven 2x; verlieven 3x; lieflijk 1x). Daaromheen is een coherent zinveld gegroepeerd: bruid, willen, verlangen, pijnen, bezwijmen, genade, schoon, overgave, aanraking, hart, borst, smaken, zich verliezen, behaaglijk, bed enzovoort. Samen minstens dertig keer. Dit zinveld van de liefde wordt krachtig ondersteund door de aanwezigheid van bloemen en bloei (samen achtmaal), om uit te drukken dat de bruid en haar geliefde tot uitbloei komen in de wederzijdse liefde. Daarbij voegt zich het vele groen (struiken, struwelen, bossen, planten, weiden, appel, tuin en groen).

De centrale thematiek van de wederkerige liefde wordt uitgespaard door contrastkleuren. De eerste contrastkleur is die van het gewemel, de drukke bemiddeling van boden die wel praten, maar nergens van weten, pendelaars, boodschappers, informanten die niet van binnenuit weten en de onmiddellijkheid blokkeren (strofe 6-7). De tweede contrastkleur wordt gevormd door de vroegere werkkring van de bruid (strofe 19-20). Deze raakt volkomen uit beeld. Ten derde, haar eerdere onaanzienlijkheid en ontering, die vanuit hun oorsprong worden hersteld (strofe 24). De laatste contrastkleur wordt geleverd door de apotropeïsche strofen (strofe 25-26; 29-31), die de kwetsbaarheid van de wederkerige liefde en de noodzaak van veiligheid markeren.

Gebeurt er verder niets? Is er niets zinnigs te zeggen over die spiraalvormige beweging? Is er niets te verkennen en te ontdekken? Ik denk, dat vanuit een dialogische zienswijze gesproken kan worden van een spiraalvormige beweging die gaandeweg steeds nieuwe facetten van de wederkerige liefde aan het licht brengt. Hier levert het dialogische begrip van de tegeninnigheid ons een handvat. We zagen dat de tegeninnige liefde uitgaat van twee bewegingen: de beweging van ik naar jij en van jij naar ik. Naarmate deze twee bewegingen elkaar tegenkomen binnen één ontmoetingsvlak, naar die mate is de tegeninnigheid intensiever. Binnen deze tegen elkaar in gaande bewegingen ontstaat de intimiteit van het contact, de innigheid van het 'tegen' (Zwischen). Wat gebeurt er in deze tegeninnigheid? Het ik wordt er geboren: 'Ik word aan het jij, ik wordend zeg ik jij'.[35] Het jij komt er aan het licht: het vertegenwoordigt zichzelf tegenover het ik. Anders gezegd: het ontplooit zichzelf in tijd (tegenwoordigheid) en ruimte (tegenover). Dit is in een notendop een schets van de wederzijdse liefde. Wanneer we vanuit dit dialogisch zicht kijken naar het Geestelijk Gezang, dan zien we gaandeweg een rijk geschakeerde tegeninnigheid ontstaan. We halen kort de hoofdlijnen naar voren.

In het eerste cluster (strofe 1-11) liggen de tegeninnige bewegingen van de bruid en haar geliefde uiteen, buiten elkaar. De bruid strekt zich tot het uiterste naar haar geliefde uit en is tot in haar binnenste door hem geroerd, maar deze twee momenten worden niet met elkaar verbonden, ze bewegen zich los van elkaar, ze liggen buiten elkaar. Dit wordt zichtbaar in de ogen. Zij drukken het dialogische verlangen uit: zij zien uitsluitend uit naar hem; de bruid heeft ze voor geen ander; haar geliefde is er reeds het licht van, ja, zij draagt zijn ogen reeds voorgetekend in haar binnenste. Toch kan ze hiermee geen echt contact maken in die zin, dat hierin de geliefde zich reeds te kennen geeft. Zo worden in het eerste cluster weliswaar de hoogte, breedte en diepte van de tegeninnigheid verkend in de vorm van het verlangen, maar er is nog niet het Zwischen van de wederzijds tegeninnige beweging. We zouden kunnen zeggen: de kristallen bron toont in haar wemelende aanblik een vermoeden van het aangezicht, dat zich echter nog niet kan tonen, omdat de bruid nog niet kan kijken met de verlangde ogen van de geliefde die in haar binnenste zijn ingetekend. Dat gebeurt in het tweede cluster.


Hoe en wanneer het gebeurt, wordt niet verteld, maar op een of andere manier weet de bruid zich gezien door haar geliefde, wat een extatische vlucht ontketent (strofe 12-16). Zijn ogen brengen de bruid zozeer buiten zichzelf, dat zij uitroept: 'Houd je ogen af, geliefde'. Waarop hij zegt: 'Keer, duif'. Nu ontstaat er in het gedicht een bijzondere eenparigheid waaruit de eenheid van de tegeninnige beweging blijkt: de bruid keert terug in het spoor van haar geliefde door zijn opdracht te volgen; de geliefde vindt verkoeling in het spoor van de terugvliegende bruid; de bruidsmeisjes bewegen zich in het spoor van de geliefde. Hierdoor kan de bruid op haar terugkeer haar geliefde schouwen: in de wijdte van het dagpanorama, in de intimiteit van de nacht en in de rust van het liefdesbed en de gekruide wijn, zinnenbeelden van de tegeninnigheid.

Na deze eerste verkenning van de tegeninnige liefde komt in het derde cluster (strofe 17-20) vooral de intimiteit van de tegeninnigheid duidelijker in beeld: 'Daar gaf hij mij zijn borst...en ik gaf hem mijzelf.' De herhaling van het woord 'geven' brengt treffend de tegeninnige beweging in beeld. De binnenste wijnkelder symboliseert het Zwischen, waar de gelieven wederzijds elkaar de liefde schenken en ontvangen. Deze wederzijds gedeelde liefde onttrekt de bruid aan haar oude identiteit (herderin). Zij wordt niet meer gezien op de meent. Dit drukt een ander kenmerk van de tegeninnigheid uit: de wederzijdse uitsluitendheid. De bruid wordt 'werkelijk tot jij, dat is: losgemaakt, naar buiten getreden en tegenover wezend; uitsluitendheid ontstaat wonderlijk genoeg keer op keer'.[36]

Het vierde cluster (strofe 21-26) brengt ons van de wijnkelder in de wijngaard. De wederkerigheid van de blik wordt uitgediept: de geliefde wordt gewond door een van de ogen van de bruid; met zijn gewonde ogen kijkt hij haar gunnend vrij; deze blik geeft haar ogen de kans in hem te aanbidden wat ze in hem zien. Zo wordt in een volmaakt over en weer de tegeninnige liefde van het zien en gezien zijn verwoord. Deze wederzijdse intimiteit wordt in een verbond besloten, symbolisch uitgedrukt in de bloemenkransen, opgebloeid in zijn liefde, bijeengehouden door één haar van de bruid en samengevlochten in de streng van rozen die de gelieven vlechten. De intimiteit van dit 'wij', uitgedrukt in het symbool van de tuin, is kwetsbaar. Het behoeft beveiliging tegen de vernielende vossen en de dodelijke noordenwind.

Het laatste cluster (strofe 27-31) houdt ons in de tuin. De bruid is door haar onvoorwaardelijke overgave binnengegaan in het Zwischen van de tegeninnigheid, de tuin. Opnieuw wordt de tegeninnige beweging bevestigd: 'Daar werd jij mijn bruid, daar reikte ik jou mijn hand.' De wederkerigheid wordt bezegeld in een liefdesverbond. De tegeninnigheid is in het Zwischen tot rust gekomen: de bruid rust in de armen van haar geliefde. Deze wederkerige liefde is zo sterk, dat zij het verleden van de bruid herneemt tot in haar oorsprong en herschept. Onder de appelboom waar de oermoeder van het menselijk geslacht werd geschonden, heeft de intimiteit van de elkaar wederzijds uitzonderende liefde de bruid herschapen. De ruimte van de tegeninnigheid is een kostbaar goed dat erom vraagt beveiligd te worden tegen destructieve krachten.


De strofen van het gedicht worden innerlijk bijeengehouden door de ontvouwing van de tegeninnigheid, waarvan het Geestelijk Gezang een fenomenologie is. Zoals alle fenomenologie is ook deze deiktisch.[37] Dit is goed te zien aan de werking van de centrale symbolen (de kristallen bron, het bloemrijke bed, de binnenste wijnkelder, de guirlande van bloemen, de paradijstuin), die alle het kerngebeuren van de tegeninnigheid uitbeelden. Het is ook te zien in het herhaalde 'daar' (strofe 18 en 28, samen 5x) als antwoord op de vraag 'waar?' waarmee het gedicht begon.

Het beeldende van de centrale symbolen is misschien zelfs het verborgen vormbeginsel van de literaire opbouw. De bron verzamelt het water in haar de donkere diepte om het van daaruit te laten opwellen. Zo verzamelen de strofen en clusters steeds opnieuw de liefde die in hen opwelt. Het rustbed van de liefde brengt alle kenmerken van de liefde samen (veilig, vurig, vredig) en laat deze liefde als balsem uitvloeien. Zo verzamelen de strofen en clusters steeds opnieuw facetten van de tegeninnige liefde om die te laten geuren. De binnenste wijnkelder bergt de wijn die rijkelijk vloeit en gedronken wordt. Zo wordt in iedere strofe en in ieder cluster de wijn van de liefde geschonken. De bloemenslingers worden aaneengeregen door dat ene haar. Zo rijgt het gedicht de vele facetten van de liefde aaneen, strofe na strofe, aan dat ene haar van de bruid, waardoor de geliefde verwond werd. De verschillende wendingen, beelden, vragen, evocaties en aanwijzingen sluiten innerlijk aan op de kernthematiek van de wederkerige liefde die zij verwoorden, alsof er geen ontwikkeling in zit, maar wel een steeds diepgaander verwondering om slechts dit ene: de onuitputtelijke rijkdom van de wederzijdse liefde. In de onophoudelijk op elkaar inwerkende bewegingen van de liefde opent zich de ruimte van de aanraking, het 'tussen' dat zich voor de blik van buiten 'verbergt', maar zich in het tedere 'daar' laat wijzen, zonder schichtig weg te vluchten.


Naar het goddelijke

Net als de meeste andere gedichten van Jan van het Kruis heeft het Geestelijk Gezang een dubbele bodem: een menselijke voorkant met een goddelijke diepgang, de lo humano a lo divino. Het 'menselijke' verhaal is geen illustratie van het 'goddelijke', alsof de dichter eigenlijk al wel zou weten wat de godmenselijke liefde is, maar via een menselijk relaas vertelt wat het 'eigenlijk' is. Nee, in het menselijke leest Jan van het Kruis het goddelijke. Dat is de wijze waarop hij de literaire techniek a lo divino toepast in zijn mystieke gedichten.

De lezing 'naar het goddelijke toe' ligt er dan ook niet dik bovenop, maar wenkt in de huid van de tekst. Dat gebeurt op verschillende manieren. Om te beginnen, doordat de 'Geliefde' met een hoofdletter wordt geschreven. Daarmee is de 'Geliefde' (ook 'Bruidegom' geheten) geïdentificeerd als de goddelijke partner, tegenover de 'bruid' die de menselijke ziel is. Een tweede trigger: op overvloedige wijze wordt gewerkt met het bijbelse Hooglied, dat in de mystieke traditie gelezen werd als een lied dat de liefde tussen God en mens bezingt. De overvloed aan beelden is trouwens op zichzelf een signaal van mystiek taalgebruik, 'omdat die het hebben meegemaakt eerder in beelden, vergelijkingen en gelijkenissen iets laten overstromen van wat ze voelen, dan dat ze er redenerend over spreken'.[38]


In de uitleg citeerden wij Ich und Du van Martin Buber. Dat was geen toeval. In deel 1 van Ich und Du beschrijft Buber de betrekking tussen het mensen-ik en het eindige jij. In deel 3 laat hij zien hoe zich in deze betrekking de betrekking met het eeuwige Jij verwezenlijkt en openbaart. De tussenmenselijke betrekking en het godmenselijke betrekkingsgebeuren grijpen onmiddellijk in elkaar. Zoals in de eerste brief van Johannes de liefde tussen mensen en de Godsliefde één zijn. Wie zijn medemens liefheeft, is in God en God is in hem, want God is liefde. In de joodse mystiek zien we diezelfde verwevenheid, met name in het chassidisme. De Baäl Sjem Tow zegt: 'De liefde is in waarheid tussen de schepselen, dat wil zeggen, zij is God.' Zo bezingt het Geestelijk Gezang hoe in het menselijke het goddelijke zich verwezenlijkt en openbaart. De liefde tussen de bruid en haar geliefde is de liefde tussen God en de ziel.


Het heeft weinig zin de strofen van het Geestelijk gezang vers voor vers en strofe na strofe uit te leggen. Dat heeft Jan van het Kruis zelf reeds gedaan. Wij proberen slechts als in een schets de mystieke lezing open te leggen. De beste toegang lijkt mij te zijn de uitleg die Jan van het Kruis zelf geeft van de eerste versregels: 'Waar heb jij je verborgen, Geliefde, en mij liet jij in zuchten achter?' Hij legt dit aldus uit: God is wezenlijk 'verborgen', niet toevallig. Zijn wezen is het verborgen te zijn in de liefde die God is, want, zoals Jesaja zegt, 'waarlijk, Jij bent een verborgen God' (Jes). De ziel moet 'Hem dus zoeken als de verborgene'.[39] Ten tweede, de Geliefde is 'wezenlijk in het diepste midden van de ziel verborgen.'[40] Ten derde, omdat de Geliefde wezenlijk een verborgen God is en wezenlijk verborgen is in het diepste van de ziel, moet de ziel 'zich voor alle geschapen dingen verbergen en in de grootste ingetogenheid binnengaan in haar eigen innerlijk'.[41] Hiermee zijn de drie belangrijkste coördinaten aangegeven die aan de mystieke lezing innerlijk sturing geven: de Geliefde ís verborgen, in het diepst van de ziel, en slechts te vinden voor wie het waagt zich te verbergen in de intimiteit van de liefde. Hiermee is bijvoorbeeld ook de vraag 'waar?' van meet af aan ontregeld. Gezien de verborgenheid van God is dit 'waar?' geen plaats in de uiterlijke werkelijkheid. Het 'waar?' wijst naar een plaats aan gene zijde van onze grenzen (liminaliteit), voorbij de uiterste randen en in de ontoegankelijke kieren (marginaliteit) en in haar krochten en afgronden (inferioriteit). De verborgenheid van God, van de ziel en van de zoekstrategie ontregelt het zoeken waartoe het 'waar?' aanzet. De ziel weet niet meer waar ze 'heen' is en hoe ze 'gaan' zal. In zekere zin weet ze niet meer waar ze het zoeken moet. Hiermee is ze op de goede weg.


De lezing 'naar het goddelijke' is onomkeerbaar in beweging gezet. De ontregeling van de zoekrichting door de verschillende verborgenheden brengt in de ziel een ontreddering te weeg, die zij in eerste instantie niet verstaat, en toch verduren moet. Zij zucht 'met onuitsprekelijke verzuchtingen' (Rom 8), omdat zelfs het biddend verlangen zich hier geen raad weet. De ziel weet niet eens wie er wezenlijk zucht. De diepte van haar eigen zuchten ontgaat haar. Zij is, als beginneling, geneigd dit zuchten te zien als uiting van haar eigen ziel, en van haar alleen. De mystieke lezing weet dat dit zuchten het zuchten van de Geliefde is. Guigo de kartuizer noemde dit de mystieke antifrase: wat vanuit het verlangen 'tranen ven verdriet' betekent, betekent vanuit het komen van de Geliefde 'tranen van vreugde.[42] Daarom zegt hij verder: 'Onderken in deze tranen, o ziel, je Bruidegom, omhels de Verlangde, bedrink je aan de bron van genot, zuig honing en melk aan de borst van de vertroosting. (...) In deze tranen heeft Hij jou overvloedig drank geschonken.'[43] Op deze wijze is, mystiek gezien, het verlangen van het eerste cluster (zuchten, pijnen, gewond zijn, sterven enzovoort) een 'bezoek' van de Geliefde. De goddelijke 'bezoeken' zijn echter als het hert uit het Hooglied (Hgl 2,9; 2,17; 8,14).[44] Het hert brengt in beeld dat Gods komen gaan is en dat zijn gaan komen is.


Het 'dagen' van het hert in het tweede cluster duidt op de geleidelijke bewustwording van Gods aanwezigheid als Verborgene. Dit besef is echter altijd 'plots' en brengt de ziel buiten zichzelf. Paradoxaal genoeg is deze extase, mystiek gezien, het tegendeel van datgene 'waar' de ziel naar verlangt. Zij kan nog niet rusten in de mystieke aanraking, zij kan er nog niet in blijven, erin verwijlen. Dat precies is het wat het Geestelijk Gezang beoogt: de ziel thuis brengen in de liefde van God, op de wijze van God. Dan 'ziet' de ziel in een ondeelbaar ogenblik dat de Geliefde zich schenkt in de terugkeer van de extase, gesymboliseerd in bergen, valleien, rivieren en winden, in het zwijgen van de nacht en de rust van het bed. Dan 'verwijst' de schepping niet meer naar de Schepper, maar dan is de Geliefde dit alles. 'In deze strofen zegt de bruid dat haar Geliefde al deze dingen in zich is en dat hij dit alles voor haar is.'[45] Binnen de volkomen tegeninnigheid daagt het gelaat van de Geliefde als openbaring van het al. Wie beseft aangezien te zijn, ziet het gelaat.

Wat de bruid schouwt is dus niet een andere wereld dan die zij in haar gemis zag. Het verschil is dat zij de kling, de bergen, de rivieroevers, de bossen en struwelen, de bron en de wind nu ziet als gelaat vanhaar Geliefde, niet door de ogen van de Geliefde, maar als de Geliefde. Dat is de omvorming die aan haar voltrokken wordt.


In de nu volgende clusters voert het gedicht de lezer steeds dieper binnen in haar eigen binnenste als 'plaats' waar de Geliefde verblijft. Dat was in het commentaar van meet af aan aangekondigd: God is wezenlijk verborgen en verblijft in het meest verborgen binnenste van de ziel. Dat is de mystieke betekenis van de binnenste wijnkelder. De ziel, die deze wijnkelder binnengaat, verbergt zich steeds dieper in de goddelijke liefde en daarmee verbergt zij zich steeds definitiever voor haar oude omgeving, zij is in God 'verloren'.

Daar ook, in het verborgene, kan het zien gezien te zijn zich wezenlijk verdiepen, zoals in het vierde cluster wordt bezongen. De goddelijke ogen die door de ogen van de ziel gewond zijn, zien de ziel en drukken in haar het wezenlijke besef gegund te zijn en stellen de ziel in staat aanbiddend op te zien naar al wat zij schouwt in God. Ditzelfde wordt uitgebeeld in de strofen over het haar van de bruid. Dit haar, dit ene haar, dat opvloog van de hals van de bruid, speels zich bewegend in baar hals bij een vleugje wind. De herhaling van 'in mijn hals' is veelzeggend. Het gaat niet slechts om een losse haar, maar om de hals waar het haar speelt. In dit ene haar in haar hals, met de guirlande ineengevlochten, raakt de Geliefde gevangen. Zijn blik wordt erdoor geboeid. De Geliefde keek er aandachtig naar en bleef erin gevangen.

Binnengegaan in deze tuin van de goddelijke liefde wordt de ziel herboren. Zij ontvangt een nieuwe identiteit. Zij beseft kind van God te zijn, in alle eeuwigheid uit Hem geboren. Dit wordt bezongen in het laatste cluster. Het is intrigerend te zien hoe de natuurlijke elementen hier weer een nieuwe kleur krijgen. In het begin was het gewemel dat niets anders kon doen dan verwijzen, wat de liefdespijn alleen maar verergerde. In de terugkeer van de extase worden diezelfde natuurverschijnselen het gelaat van God. Aan het einde worden ze op afstand gehouden als potentiële stoorzenders. Aanvankelijk was het hert positief, nu wordt het gezien als een mogelijke vorm van destructie. Niets is ondubbelzinnig positief. De waarde van iets wordt bepaald door de functie die het vervult binnen de tegeninnige liefde. Waarachtig, Hij is een verborgen God.


Geestelijk Gezang A2 (strofe 32-35)

Aan het oorspronkelijke gedicht van 31 strofen, door Jan van het Kruis in 1578 meegebracht uit de kloostergevangenis van Toledo, worden door hem drie strofen toegevoegd (strofe 32-34). Deze werden door hem geschreven in Granada of in Baeza in de jaren 1582-1584.[46] We volgen bij onze uitleg dezelfde procedure als bij de eerste 31 strofen: eerst 'van het menselijke', daarna 'naar het goddelijke toe'. Onze richtvraag is: wat doen deze nieuwe strofen met het bestaande gedicht en wat doet het gedicht met de nieuwe strofen?


Van het menselijke

In dit cluster van drie strofen wisselen de stem van de bruid en haar geliefde elkaar af. In de eerste strofe is de bruid aan het woord, in de tweede en de derde spreekt de bruidegom.

Strofe 32. Via woordherhalingen (zich verbergen, kijken naar, bergen, willen, zeggen, gezellinnen/meisjes, gaan langs en vreemde eilanden) lijkt de dichter vooral de eerste twee clusters te willen hernemen. De bruid stelt haar geliefde vier vragen.

Haar eerste vraag 'Verberg je' contrasteert met de eerste versregel van het Geestelijk Gezang: 'Waar houd jij je verborgen?' Toen verlangde de bruid de plaats te kennen waar de geliefde zich verborgen hield, in de hoop dat hij een einde zou maken aan zijn verborgenheid. Nu spoort de bruid haar geliefde juist aan zich te verbergen. Hoe dit te verklaren? Aan de oppervlakte zijn de beide uitspraken spannend, onder de oppervlakte liggen ze in elkaars verlengde. We weten immers dat de geliefde zich verborgen heeft voorbij alle uiterste grenzen, maar zich te kennen geeft, wanneer de bruid 'terugkeert' tot in haar binnenste, de binnenste wijnkelder en de behoede tuin, beelden voor het binnenste van de bruid. Daar heeft zij haar geliefde leren kennen als hoger dan het hoogste en innerlijker dan het binnenste. Tegen deze achtergrond is het begrijpelijk dat de bruid smeekt: 'Verberg je'. Want hoe meer de geliefde zich voor haar verborgen heeft, hoe intiemer hij zich geeft in de onmiddellijkheid van gelaat tot gelaat. Daarom spreekt de bruid haar geliefde aan met 'dierbaarste', letterlijk 'kleine dierbare'. Het verkleinwoord drukt intimiteit uit zoals 'liefje' en 'schatje'.[47] De geliefde is voor de bruid een kostbare schat, aangetroffen in het meest innerlijke, waar hij zich aan haar te kennen gaf.

De tweede vraag betreft de toewending van de geliefde naar de werkelijkheid: 'En kijk met je gelaat naar de bergen'. In het binnenste van de bruid heeft haar geliefde zijn gelaat ingeprent. Dit gelaat, dat door de bruid slechts in het verborgene, in de onmiddellijke geraaktheid, kon worden ontvangen, moge het oog zijn waarmee de geliefde naar de hoge werkelijkheid kijkt: 'naar de bergen'.

De derde vraag betreft de zegbaarheid van het gelaat, ontvangen in de verborgen onmiddellijkheid. In het eerste cluster was het 'zeggen' van de herders en de schepselen al gediskwalificeerd als gewemel. De bruid vraagt haar geliefde aan dit 'zeggen' niet mee te willen doen. In de tegeninnigheid van gelaat tot gelaat geldt slechts de directheid van het 'iemand spreken'. De bruid vraagt niet te willen spreken over wat niet te bespreken is: het gelaat.

De vierde vraag betreft opnieuw het kijken: 'Maar kijk de gezellinnen aan van haar die gaat langs vreemde eilanden'. Opnieuw creëert Jan van het Kruis een tegenstelling tussen 'zeggen' en 'kijken', nu via het voegwoord 'maar'. Kijken vanuit de betrekking is kijken met het gelaat, ontmoetend kijken. Het is een zien dat zichzelf gezien weet in het zien. De bruid vraagt 'gelatend' te kijken naar haar gaan tot voorbij het uiterste, voorbij de vreemde eilanden, en naar de meisjes die haar daarbij vergezellen.


Strofe 33.Ook deze strofe knoopt via woordrepetities (duif, terugkeren, verlangd, groen, rivieroevers) aan bij de twee eerste clusters. De bruidegom neemt nu het woord en vertelt over de bruid. Hij noemt haar het witte duifje dat met een twijg in haar snavel bij de ark terugkeert, omdat het torteltje haar begeerde genoot aan de groene oevers gevonden heeft. In zijn commentaar bij de strofen 13-14 had Jan van het Kruis reeds bij de bespreking van de duif een link gelegd met de ark van Noach.[48] Het 'witte duifje' is net als 'dierbaarste' en 'torteltje' een verkleinwoord dat de tederheid van de intimiteit uitdrukt. De witheid van het duifje duidt op de oorspronkelijke onschuld die zich in de onmiddellijkheid van de ontmoeting toont. We kwamen deze herscheppende en herstellende kracht van de ontmoeting tegen bij het avondmaal dat herschept en verliefd maakt (strofe 14), en bij het herstel van de bruid onder de appelboom in de paradijstuin (strofe 28). Het torteltje vertelt Jan van het Kruis een heel verhaal: wanneer een tortel geen liefdesgezel vindt, weigert het te gaan zitten op een groene twijg, het wil geen koel water drinken, het wil niet in de schaduw zitten en mijdt het gezelschap van andere vogels. [49] Wanneer we al deze gegevens tot ons door laten dringen, krijgen we het volgende beeld. De uitgaande beweging van de duif is teruggekeerd in de ark, dat wil zeggen; het heeft haar uitgaande beweging in het binnenste van haar ontvankelijkheid doen terugkeren. Nu heeft het torteltje haar verlangde partner gezien. Zonder 'terugkeer' (passieve activiteit) gaat het verlangen niet uit naar de ander, maar naar zichzelf. In de 'terugkeer' van het verlangen komt de hoop (belangeloze ontvankelijkheid) tot bloei: de olijftak, gevonden aan de groene oevers. De terugkeer van het verlangen opent de ark van de liefde, die de bruid terugbrengt bij haar oorsprong en haar herschept.

Strofe 34. Ook de derde strofe grijpt terug op de eerste twee clusters via het woord 'eenzaamheid'. Daar was sprake van de 'eenzame valleien' en de 'klankvolle eenzaamheid'. Hier horen we viermaal 'in eenzaamheid' (soledad) en eenmaal 'alleen' (solas). De geliefde is opgetogen over de eenzaamheid van zijn bruid en belicht hiervan vier facetten.

Ten eerste getuigt hij: 'In eenzaamheid heeft zij geleefd', dat wil zeggen: haar hele leven werd getekend door de eenzaamheid die voortvloeit uit haar onvoorwaardelijke toewijding aan de geliefde en uit zijn keuze voor haar. Door de wederzijdse uitzondering van hun liefde werd zij weggetrokken uit de socialiteit, uit de meent.

Ten tweede, in deze eenzaamheid heeft de vogel (duif, tortel) haar 'nest' gebouwd. Haar geborgenheid en haar toekomst heeft zij gezocht en gevonden in de uitzonderende kracht van de wederkerige liefde. Die schonk haar de uniciteit van gelaat tot gelaat, het eenzame vis-à-vis van de liefde, die haar had herschapen, hersteld en opnieuw geboren doen worden.

Ten derde, in de onmiddellijkheid van de betrekking heeft de bruid het initiatief uit handen gegeven. Alleen de geliefde geleidt haar. Geen ander ziet zij naar de ogen. Deze onvoorwaardelijke gerichtheid op de geliefde maakt haar eenzaam. Ze heeft geen andere referentiekader.

In de laatste versregel blijkt de eenzaamheid tegeninnig: net als de bruid is de geliefde 'eveneens in eenzaamheid door liefde getroffen'. De geliefde en de bruid zijn beiden door 'liefde getroffen'. Beiden zijn met elkaar verenigd in de ene liefde en beiden zonderen elkaar uit in eenzaamheid.

Eenzaamheid heeft hier de dialogische betekenis van uitzonderlijkheid en uniciteit, de wederzijds elkaar uitzonderende kracht van de liefde.


Samenhang

Via een aantal woordherhalingen herneemt Jan van het Kruis de eerste twee clusters, als wil hij er een intern commentaar op geven. Wat is de kern van zijn poëtisch commentaar? Hij wil de verborgenheid van de bruid en haar geliefde in de onmiddellijkheid van de wederkerige liefde uitdiepen. De geliefde is verborgen in de passiviteit van de bruid, een passiviteit die dieper gaat dan iedere gewilde of gekozen passiviteit. Daar draagt zij de geliefde 'getekend' in haar binnenste. Deze verborgenheid is niet slechts beginpunt en beginsel van zoeken (strofe 1). Dit is de eigenlijke reden waarom de tegeninnige liefde de oorspronkelijke gaafheid van de geliefden opdiept. Zij herschept de bruid in haar oorspronkelijke witheid. Zoals Martin Buber zegt: 'Ik word (iedere keer opnieuw) aan het jij, ik wordend zeg ik (iedere keer opnieuw) jij'. In de verborgen werking van de tegeninnige liefde wordt het ik geboren aan het jij.

Tegelijkertijd worden de geliefden in diezelfde liefde steeds dieper voor elkaar verborgen. De onmiddellijkheid van de betrekking staat niet toe dat de een de ander objectiveert. Ze zijn verborgen in de onmiddellijkheid van gelaat tot gelaat. Dit is hun toekomst en hun vruchtbaarheid.

Diezelfde verborgenheid maakt hen eenzaam, omdat de wederkerige onmiddellijkheid beiden ten opzichte van elkaar uitzondert, uniek en onverwisselbaar maakt.

Zo haalt dit cluster een bepaald aspect uit de tegeninnigheid van het oorspronkelijke gedicht naar voren. Het benadrukt de verborgenheid als de eigenlijke dynamiek van de tegeninnigheid, hoe vreemd dit ook klinkt. De verborgenheid van de geliefde in het binnenste van de bruid is zijn gelaat. Hiermee ziet zij woordeloos wat werkelijk is. Hiermee is zij buiten zich en bij zich, tegelijk. Deze verborgenheid van de geliefde, die de bruid innerlijk verwijdt en haar voorbij de vreemde eilanden trekt, is de ark: het witte duifje gaat ervan uit en keert ernaar terug. Zij wordt erdoor herboren (wit, groen, twijg). Diezelfde verborgenheid schenkt de gelukkige eenzaamheid: uniciteit, geborgenheid, leiding, wederkerigheid.


Naar het goddelijke

Het a lo divino van dit nieuwe cluster wordt met de eerste woorden meteen al ontketend: 'Verberg je, Dierbaarste'. In zijn commentaar parafraseert Jan van het Kruis deze bede aldus: 'Mijn liefste Bruidegom, trek het binnenste van mijn ziel binnen, deel je mee aan haar in het verborgene, doordat je haar je verborgen wonderen toont, ver van alle sterfelijke ogen'.[50] Met het woord 'zich verbergen' herneemt Jan van het Kruis het beginmotief van het oorspronkelijke gedicht. God is wezenlijk verborgen, naar het woord van Jesaja: 'Waarlijk, Jij bent een verborgen God'. Zijn verborgenheid is dus geen bijkomstigheid of een incident, maar wezenlijk. God is verborgen. Deze verborgenheid voltrekt zich aan gene zijde van de 'vreemde eilanden' en tegelijk voorbij het binnenste van de ziel. Daarom wordt God gevonden door uit te gaan naar Hem en tegelijk in te keren in zichzelf. Omdat de ziel geneigd is buiten zichzelf te zijn, vraagt zij God zijn verborgenheid te voltrekken door de ziel binnen te trekken. De ziel vraagt om een nog diepere verborgenheid van God in het meest innerlijke van de ziel, om een nog inniger eenheid tussen God en de ziel. Op deze wijze hernemen en verdiepen de drie toegevoegde strofen het oorspronkelijke lied onder het oogpunt van de verborgen aanwezigheid van God in het meest verborgen innerlijk van de ziel.


De verborgenheid van God opent in het meeste verborgene van de ziel de afgrond aan waar God de ziel is. Deze afgrondelijke diepte is de ontvangenis van zijn gelaat en tegelijk het 'zintuig' waardoor wij zijn schepping zien. De ziel vraagt de Geliefde te kijken naar 'de bergen' met het door God geopende dieptegelaat van de ziel. Hier wordt strofe 13-14 hernomen. Daar werd immers geschouwd hoe God al deze werkelijkheden, waaronder de 'bergen', is: 'Wat hier gezegd wordt over wat de ziel ervaart, moet dus niet opgevat worden in de zin van: de werkelijkheden zien in het licht van God of de schepselen zien in God. Neen, in dit bezitten van God ervaart de ziel dat God al deze werkelijkheden is.'[51] De bergen zijn de hoogte, de weelde, de wijdte, de schoonheid, de heerlijkheid, de bloei en de geur van God. Strofe 32 herneemt deze ervaring uit het oorspronkelijke gedicht en verhevigt haar, omdat de Geliefde nu kijkt met zijn gelaat (met het meest verborgene van de ziel) naar de werkelijkheid, die daarmee Gods gelaat is.

Wat op deze wijze aan het licht gekeken wordt, laat zich niet in woorden uitdrukken, laat zich niet 'zeggen'. Kijken met het 'gelaat' van de diepste ziel is een vereniging van gelaat tot gelaat, die absoluut verborgen is, zelfs voor de ogen van de geliefden. Dit van gelaat tot gelaat kan niet worden 'gezegd' zonder dat het hierdoor vereindigd en veroppervlakkigd wordt. In de veruitwendiging van het 'zeggen' wordt de verborgenheid van het zien en gezien zijn verbroken. Om deze verborgen blijvende verborgenheid was nu juist gebeden.

Het gaat om een zien dat zich gezien weet door God in het meest verborgene (het minst overzichtelijke) van de ziel. Daar wordt, in het verborgene, de eenheid voltrokken tussen God, de ziel en alle schepselen. De ziel zegt Franciscus na: 'Mijn God en mijn al'.[52]


Gods verborgenheid in het verborgene van de ziel noemt Jan van het Kruis in zijn commentaar de 'goddelijke ark van Gods hart' met zijn vele verblijven, zoals het huis van de Vader (Joh 14,2), en zijn vele soorten voedsel. Hier voedt de bruid zich met de onuitputtelijke rijkdom die God is: macht en kracht, zoetheid en genot, rust, licht, wijsheid en harmonie, goedheid en liefde. In de ark keert de ziel terug op al haar uitgaande bewegingen en verzamelt ze in Gods verborgenheid. Zij wordt er herboren en treft zichzelf aan in de oorspronkelijke vereniging met Gods scheppende kracht. Haar leven is nog slechts hopen op God, die de 'groene oevers' is waaraan het leven van de ziel tot bloei komt.


De plaats waar dit alles gebeurt, heet 'eenzaamheid', in de zin van 'alles insluitende uitsluitendheid'.[53] De ziel leeft in de uitzonderende kracht van de scheppende liefde. Dit is haar leven. In deze eenzaamheid heeft de ziel zich genesteld. Dit 'nest' grijpt enerzijds terug op de tortel die eindelijk haar rustpunt gevonden heeft in God. Anderzijds verwijst het naar psalm 84, waar sprake is van een vogel die haar nest vindt bij de Machtige, om daar haar jongen neer te leggen. Hiermee zijn de vruchtbaarheid en de toekomst aangeraakt. Dit is het enige dat de ziel leidt. Geen enkele andere bemiddeling - geen engel, geen mens, geen gestalte, geen vorm - kan hier bemiddelen. Hier heerst de tederheid van de tegeninnige kwetsbaarheid.


Geestelijk Gezang A3 (strofe 35-39)

Francisca de la Madre de Dios, een karmelietes uit het klooster in Beas, vertelt hoe Jan van het Kruis in die tijd (1582-1584) geboeid was door het motief van de schoonheid in de Godsliefde. 'Door deze liefde bewogen schreef hij toen vijf strofen die aldus beginnen: Genieten wij van elkaar, Geliefde, en gaan wij elkaar in jouw schoonheid zien.'[54] Dat zijn de vijf laatste strofen van Cántico A. De bruid is alleen aan het woord. Jan van het Kruis geeft deze rolverdeling uitdrukkelijk aan in het manuscript dat hij corrigeerde.

Ook nu weer behandelen wij eerst het menselijke voorgrondgebeuren - 'van het menselijke' - en daarna de beoogde mystieke lezing: 'naar het goddelijke toe'.


Van het menselijke

Strofe 35.De bruid spreekt de geliefde aan. Zij spoort zichzelf en haar geliefde aan tot drie dingen: van elkaar in liefde genieten; elkaar gaan zien in de schoonheid van de geliefde; samen dieper binnengaan in het struikgewas. Deze aansporingen benadrukken het 'elkaar' van de tegeninnige intimiteit. Het wederzijds elkaar genieten en de wederzijds gedeelde schoonheid van de geliefde vinden plaats op de berg en de heuvel waar het zuivere bronwater welt en het dichte struikgewas groeit. De plaats van handeling is derhalve een heuvelachtig berglandschap met een bron en dichte bossages. De bruid nodigt zichzelf en haar geliefde uit daar dieper in door te dringen. Benadrukt wordt de beweging: 'Gaan wij elkaar zien...Gaan wij dieper binnen.'


Strofe 36.Met twee deiktische woorden die een tijd- en ruimte-karakter hebben (eenmaal 'dan' en eenmaal 'daar'), concentreert de bruid de aandacht op de verdergaande beweging: 'Dan zullen wij gaan...Daar zullen wij binnengaan.' De beide werkwoorden hernemen de vorige strofe: gaan en binnengaan. Binnen het berglandschap, in het diepst van het struikgewas, richt de aandacht zich op de plaats waar het bronwater welt, en op de uiterst verborgen rotsspelonken. De bruid vraagt haar geliefde daar samen met haar naar binnen te gaan om de most van de granaat te smaken. De verborgenheid van de rotsspelonken is de plaats waar de beweging tot rust komt. Het genieten van de granaat, liefdesvrucht bij uitstek, is de handeling waarop alles uitloopt.


Strofe 37.Nu de beoogde plaats is aangewezen en de handeling symbolisch is aangeduid, richt de aandacht zich op het eigenlijke liefdesgenot. Opnieuw zijn er de deiktische partikels (tweemaal 'daar' en eenmaal 'dan'). De bruid schetst het liefdesgebeuren dat in het wijzen aan het licht komt. De geliefde zou haar 'daar' tonen wat haar zielsverlangen vanaf het begin voor ogen stond. 'Dan' zou de geliefde haar 'daar' geven de herschepping die zij eertijds ontving uit handen van de geliefde, haar leven. Via het woord 'tonen' wordt het deiktische nog eens uitdrukkelijk bevestigd. De geliefde zou laten zien waar de bruid op hoopte, en haar 'geven' wat hij haar 'de andere dag' gaf. In zijn commentaar legt Jan van het Kruis deze 'andere dag' als volgt uit: 'Zij duidt met de andere dag de staat van de oorspronkelijke gerechtigheid aan, waarmee God haar in Adam genade en onschuld gaf, of de dag van haar doopsel, waarop de ziel omvattende louterheid en reinheid ontving.' [55] De geliefde is haar leven en in de vereniging met hem herleeft zij. Dit motief van de wedergeboorte kwamen we reeds tegen in het avondmaal dat 'herschept' (strofe 14), onder de appelboom waar de bruid hersteld wordt (strofe 28) en bij de duif van de oorspronkelijke onschuld (strofe 33). Wat deze herschepping inhoudt wordt verwoord in de volgende strofe.


Strofe 38.Via de stijlfiguur van de stapeling evoceert de bruid de ervaringswereld van de herscheppende liefde, het herwonnen paradijs: een plek waar de wind de geliefden toeademt; waar de zang van de zoete nachtegaal hoorbaar is; waar het diepste struikgewas de geliefden laat genieten van zijn sierlijke vormen; waar de nacht vredig is en ongestoord; waar het houtvuur zover is opgebrand dat het hout geheel verteerd is door het vuur, maar geen pijn meer lijdt.[56]


Strofe 39.In de laatste strofe beschrijft de bruid de vredige sfeer vanuit het perspectief van de mogelijke dreigingen: de nieuwsgierige blikken van de buitenstaander, de vijandige bedoelingen van Aminadab (Hgl 6,11), de belegering door een legermacht en de aanvallen van een ruiterij.[57] Al deze dreigingen dringen niet meer door tot de plaats waar de gelieven genieten van de tegeninnige liefde. Blijkbaar is de plaats zo ver weg, het struikgewas zo dicht, het gebergte zo hoog, zijn de rotsspelonken zo ontoegankelijk en wellen de paradijsstromen zo overvloedig, dat verdere apotropeïsche oproepen niet meer nodig zijn.


Samenhang

Het is alsof het genieten van elkaar en vooral van elkaars schoonheid in de wederkerige liefde, uitgebeeld in het smaken van de kostelijke granaatappel, de poort is naar een verder perspectief. Want daarop wijzen de deiktische partikels (3x 'daar' en 2x 'dan'). Er wenkt in het genieten van elkaars schoonheid een perspectief dat kan worden aangeduid met 'oorspronkelijkheid': waar het zuivere water welt, waar het leven ontvangen wordt uit de hand van het leven zelf, getekend door toeademing, zang, sierlijkheid, sereniteit en vuur. De sfeer is absoluut veilig.

Dit perspectief, dat wenkt in het genot, wordt werkelijkheid in de diepste 'verborgenheid', het hoofdmotief dat door de eerste versregel in het spel was gebracht en dat in het vorige cluster was uitgediept. Dit motief wordt nu tot het uiterste opgevoerd: het dichtste struikgewas, de hoogste rotsspelonk, 'goed verborgen' en niet meer bedreigd door erosie en corruptie.

Het laatste cluster laat zich lezen als een relectuur van met name cluster 3 en 5. waar eveneens sprake was van binnengaan: in de binnenste wijnkelder (strofe 17) en in de paradijstuin (strofe 27). Deze verborgenheden van de intieme liefde werden steeds gevolgd door het deiktische 'daar' (samen 5x).

Als we de bouw van het gedicht mogen vergelijken met een granaatappel, dan laat dit laatste cluster zich lezen als de zevende kamer van de granaatappel die het gedicht is, evenals de eerdere zes kamers gevuld met de verborgenheid van de tegeninnige liefde. De granaatappel geeft ons te denken. Hij wordt gekenmerkt door drie dingen: hij bevat vele kleine kernen, die bij elkaar liggen in kleine huisjes, die op hun beurt in een cirkel gegroepeerd zijn rond een midden. Wie de middeldoorsnee van de granaatappel beschouwt, ziet een vrucht met talrijke pitten, ondergebracht in cellen, gerangschikt vanuit een midden. De granaatappel geeft ons een beeld van de structurering van het gedicht. De diverse clusters laten zich verstaan als kamers van een granaatappel. Ieder cluster beeldt uit hoe de tegeninnige liefde, hoe veelzijdig ook in haar aspecten, een diepe eenheid vormt, ja, haar kern vindt in de vereniging.


Naar het goddelijke

Ook het laatste cluster blijft trouw aan de beginvraag 'Waar houd jij je verborgen, Geliefde'. God is een verborgen God. Hij verbergt zich in het meest verborgene van de tegeninnigheid: het genot. Het genot bergt de oorsprong van het leven zelf. Het is de bron waaruit het zuivere water opwelt. Het openbaart de weergaloze schoonheid van de Geliefde en de eigen schoonheid in de schoonheid van de Geliefde.

Het deiktische 'dan' en 'daar' is hiervoor nodig. Niet zozeer om te wijzen op een aanwezig feit, maar eerder om wijzend het perspectief van de verborgenheid van de liefde te openen, zonder de diepste verborgenheid ervan op te heffen of 'aan het licht brengen'. Integendeel, dit wijzen respecteert wat de granaatappel van het genot in haar kamers bergt. Alleen wie er voor zichzelf en de ander binnengaan smaken haar vrucht.

Durven vertrouwen op het genot van de liefde is een poort, een poort die het perspectief opent op de oorspronkelijke gaafheid van de mens. De genoten liefde en de daarin genoten schoonheid bergen het oorspronkelijke leven van de mens in zich, in volkomen onschuld, zuiver water dat opwelt uit de bron die het leven zelf is, opwellend in de nacht van de liefde, in de hoogste bergspelonk, omringd door het dichtste struikgewas, in een volkomen vredige sfeer.


  1. Geestelijk Gezang Voorwoord, 2.
  2. D. Ynduráin, San Juan de la Cruz. Poesía. Madrid 1990.
  3. Hoe de paradijsidee doorwerkt in heel het gedicht laat Frits Tilmanns zien in: W. Tilmanns, Das Paradies als Zentrum des Verlangens, in: Juan de la Cruz, espíritu de llama, (Ed. O.Steggink), Rome-Kampen 1991, 413-447.
  4. Voor een diepgaande analyse vanuit existentieel perspectief zie R. Duiver, Le dynamisme existentiel dans la poésie de Jean de la Croix, Paris 1973.
  5. 5|[5 Voor een beknopte beschrijving van deze benadering zie K. Waaijman, Spiritualiteit. Vormen, grondslagen, methoden, Kampen-Gent 2003 (vierde druk), 543-558. Voor een uitvoerige analyse zie K. Waaijman, De mystiek van ik en jij, Kampen 1976.
  6. M. Buber, Ich nu Du, Kõln 1966, 18.
  7. M. Buber, Ich und Du, o.c., 19.
  8. M. Buber, Ich und Du, o.c., 22.
  9. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18.
  10. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18.
  11. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18.
  12. M. Buber, Ich und Du, o.c., 22.
  13. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18-19.
  14. M. Buber, Ich und Du, o.c., 49.
  15. San Juan de la Cruz, Obras Completas, (Rodriguez & Ruiz Salvador), Madrid 1993 (5), 561-562.
  16. Voor de wijze waarop het Geestelijk gezang in de Hoogliedtraditie staat zie W. Tilmanns, De aanwezigheid van het bijbels Hooglied in het "Cántico Espiritual" van Juan de la Cruz, Brussel 1967; F. Pepin, Noces de feu, Paris 1972; J. Morales, El Cántico Espiritual de San Juan de la Cruz, su relación con El Cantar de los Cantares y otras fuentes escriturísticas y literarias, Madrid 1971.
  17. We gaan uit van een combinatie van twee indelingen: die van B. Sesé, Jean de la Croix. Poésies, Paris 1993, 23-24 en W. Tilmanns, Das Paradies als Zentrum des Verlangens, a.c., 424.
  18. Het meervoud 'liefdes' duidt gewoonlijk op de wellustige liefde. Zie D. Ynduráin, San Juan de la Cruz. Poesía, o.c., 42-43, voetnoot 14.
  19. Zie voor deze uitleg D. Ynduráin, San Juan de la Cruz. Poesía, o.c., 59-61.
  20. Hier worden strofe 1 en 2 hernomen: 'Jij liet mij achter...jij hebt mij getroffen...ik sterf'.
  21. We horen hier reminiscenties aan het gedicht Super flumina dat in dezelfde tijd geschreven werd: 'Daar verwondde mij de liefde, zij nam mij het hart weg. Ik zei haar, dat het mijn dood zou zijn.'
  22. Cantico A1, 11,5.
  23. E. Levinas, Totalité et Infini, Den Haag 1974, 161-195.
  24. Donkere nacht 2,6,5.
  25. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18.
  26. M. Buber, Ich und Du, o.c., 36.
  27. Het woord 'dagen' (asomar) duidt op een beginnend verschijnen.
  28. M. Buber, Ich und Du, 15.
  29. D. Ynduráin, San Juan de la Cruz. 'Poesía, o.c., 101.
  30. M. Buber, Ich und Du, o.c., 95.
  31. Sommigen menen dat met strofe 17 een Proto-Cántico begint, dat loopt tot strofe 26 en aanvankelijk apart becommentarieerd werd. Zie W. Tilmanns, Das Paradies als Zentrum des Verlangens, a.c., 423.
  32. M. Buber, Ich und Du, 15.
  33. De behaaglijke rust laat sfeerovereenkomsten zien met de laatste strofen van de Donkere nacht. Maar de rollen zijn omgekeerd. Daar slaapt de geliefde, hier slaapt de bruid.
  34. W. Tilmanns, Das Paradis als Zentrum des Verlangens, a.c., 424.
  35. M. Buber, Ich und Du, o.c., 18.
  36. M. Buber, Ich und Du, o.c., 22.
  37. C. van Peursen, Verhaal en werkelijkheid. Een deiktische ontologie, Kampen-Kapellen 1992.
  38. 38|[38 Geestelijk gezang A, Voorwoord, 1.
  39. Geestelijk gezang A, 1,2.
  40. Geestelijk gezang A, 1,4.
  41. Geestelijk gezang A, 1,4.
  42. Guigo II, Epistola de vita contemplativa, 8.
  43. Guigo II, Epistola de vita contemplativa, 8.
  44. Ook de bucolische literatuur speelt hier op de achtergrond. Zie J. Morales, El Cantico, o.c., 118-121.
  45. Geestelijk gezang A, 13-14, 5.
  46. W. Tilmanns, Das Paradies als Zentrum des Verlangens, a.c., 422.
  47. Vanwege de intensiteit vertalen wij met de superlatief van 'dierbaar', waarvan een verkleinwoord niet bestaat.
  48. Geestelijke zang A 13-14, 2-3.
  49. Geestelijke zang A 33.4.
  50. Geestelijk gezang A 32, 2.
  51. Geestelijk gezang A 13-14, 5.
  52. Geestelijk gezang A 13-14, 5.
  53. M. Buber, Ich und Du, o.c., 95.
  54. Nationale Bibliotheek Madrid, Ms 12738, 417.
  55. Geestelijk Gezang A 37,5.
  56. Dit is het beeld van de liefde zoals we dat kennen uit de Vlam van liefde.
  57. Aminadab als personificatie van het kwaad komen we bij menig geestelijk schrijver tegen.